Współczesne uwarunkowania bezpieczeństwa narodowego (fragment Raportu)


W interesie krajów europejskich z pewnością nie leży wzmacnianie dotychczasowych, a tym bardziej generowanie kolejnych obszarów konfliktów i destrukcji bezpieczeństwa narodowego. Na ogół nie są one dostatecznie dobrze identyfikowane, a często  niestety lekceważone. Niekiedy nie są one widoczne gołym okiem, jak w przypadku rezultatów polityki neoliberalnej oraz w większości koncepcji „porządku europejskiego”. Klasycznym przykładem słabego rozpoznania obszarów konfliktów i destrukcji bezpieczeństwa narodowego jest Unia Europejska.

Prof. dr hab. Artur Śliwiński, ekonomista. Fot. EEM

Współczesne pojęcie bezpieczeństwa narodowego obejmuje szeroki zakres ochrony (jednostek, społeczeństwa, państwa)  przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi, na które wystawiane są różne dziedziny aspekty życia społecznego Ponadto, ze względu na nowe uwarunkowania ekonomiczne i technologiczne bezpieczeństwo narodowe stało się ono słabo dopasowane do rzeczywistości.

Łatwo zauważyć, że trudności ze zdefiniowaniem tego pojęcia powodują, że obszar bezpieczeństwa narodowego postrzegany jest w różny sposób, co stwarza szerokie możliwości manipulacji. Różnorodność interpretacji wynika z rozbieżnych poglądów; szczególnie między tymi, którzy są zatroskani o przyszłość narodu, a tymi, którzy z różnych powodów zwalczają postawy narodowe (najczęściej w interesie wrogich ośrodków zagranicznych). Manipulacja na ogół polega na zawężeniu zakresu tego pojęcia oraz eksponowaniu wybranych aspektów, np. militarnych lub ekonomicznych.

Dwa istotne aspekty bezpieczeństwa narodowego są zazwyczaj współcześnie ignorowane.

Pierwszy obejmuje stosunek do przeszłości historycznej. Z jednej strony, doświadczenie historyczne może być ważnym elementem budowania systemu bezpieczeństwa narodowego, „wypełnionym” bogatą wiedzą o sąsiadach i własnych możliwościach, która umożliwia bardziej dojrzałą reakcję na okoliczności zewnętrzne, a także zrozumienie i powszechną akceptację społeczną strategii bezpieczeństwa narodowego. Jakkolwiek nie jest to jedyny element budowania systemu bezpieczeństwa, gdyż teraźniejszość wyznacza ostrzejsze warunki zapewnienia bezpiecznej egzystencji narodowej w przyszłości, pełni on niezwykle ważną rolę w ocenie tych warunków. Oczywiście doświadczenie historyczne nie może być sprowadzane do szukania analogii historycznych, lecz musi być podniesione do poziomu mądrości opartej na wiedzy historycznej, jak wynika to z cytatu Sun Tzu: „Jeśli znasz siebie i swego wroga, przetrwasz pomyślnie sto bitew. Jeśli nie poznasz swego wroga, lecz poznasz siebie, jedną bitwę wygrasz, a drugą przegrasz. Jeśli nie znasz ani siebie, ani wroga, każda potyczka będzie dla Ciebie zagrożeniem”. Z drugiej strony, przeszłość nie może być wykorzystywana przez polityków jako czynnik pobudzający wrogość wobec innych krajów. Czym innym jest budowanie efektywnego systemu bezpieczeństwa narodowego, a czym innym jest kreowanie wrogości, która chociaż może pełnić funkcję mobilizacyjną, poważnie utrudnia kształtowanie przyjaznych stosunków z innymi krajami. System bezpieczeństwa narodowego powinien być trwałym, niezależnym od bieżącej sytuacji, składnikiem życia narodowego.

Drugi istotny aspekt bezpieczeństwa polega na ignorowaniu sprzeczności pomiędzy rozpowszechnionymi wśród politologów (i polityków) koncepcjami zmierzchu państw narodowych a zapewnieniem efektywnego systemu bezpieczeństwa narodowego. Jeżeli bowiem przyjmuje się, że państwo narodowe jest „czymś przejściowym”, konieczność zapewnienia bezpieczeństwa narodowego może mieć tylko doraźne uzasadnienie i doraźny charakter.

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że czasem pojęcie to zostało oderwane od pojęcia narodu, co w istotny sposób zniekształciło jego sens. W naszym Raporcie chodzi o ochronę przed zagrożeniami, na które są wystawiane konkretne narody europejskie. Koncepcje podważające znaczenie narodu (i zarazem państwa narodowego) kwestionują podmiotową rolę narodu. Ma to istotne konsekwencje.

Bezpieczeństwo duchowe. Po pierwsze, pojęcie to nie powinno być sprowadzone do ochrony istniejącego stanu rzeczy, lecz dotyczy zapewnienia ciągłości życia narodowego, z uwzględnieniem warunków społecznych i ekonomicznych, które umożliwiają rozwój życia narodowego.

Po drugie, obejmuje ono problem stosunku jednostek, społeczeństwa i instytucji państwa do narodu. Podstawowym warunkiem bezpieczeństwa narodowego jest świadome zaangażowanie w ochronę i rozwój życia narodowego, które określamy mianem bezpieczeństwa duchowego. Jest to podstawowa kategoria bezpieczeństwa narodowego, która jest pomijana w  większości opracowań geostrategicznych. Dlatego też Kościół powinien partycypować w tworzeniu bezpieczeństwa narodowego i europejskiego.

Kraje bogate w doświadczenie historyczne, a przy tym zachowujące ciągłość życia narodowego, mają wyższą zdolność mobilizacji w obliczu istniejących zagrożeń oraz umiejętność przeciwdziałania. Jest to najważniejszy aspekt bezpieczeństwa narodowego. Zdolność do wspomnianej mobilizacji nie jest jednakże równoznaczna z wysokim poziomem świadomości narodowej i zbieżnością celów, lecz polega na jednoczeniu się i poświęceniu w obliczu ekstremalnych zagrożeń. Niedostateczny stan świadomości społecznej i znaczna rozbieżność celów politycznych i ekonomicznych mogą osłabiać percepcję zagrożeń i wskutek tego zwiększać koszty społeczne przeciwdziałania.

Opóźnienie przeciwdziałania zagrożeniom powoduje, że są one coraz trudniejsze do przezwyciężenia, a więc wymagają większego zaangażowania sił i środków. Przekroczenie punktu krytycznego (kiedy już pojawiają się straty wskutek urzeczywistnienia się zagrożeń), nie jest końcem egzystencji narodowej. Zdolności mobilizacyjne w znacznym stopniu zależą od świadomości społecznej, która musi ostatecznie uznać fakt klęski narodowej i poszukiwać odpowiedzi na niszczące straty z tego tytułu.

Innymi słowy, doświadczenie historyczne jest procesem, który absorbuje nowe doświadczenia i wzbogaca stare. Klęska jest impulsem do odrodzenia narodowego. Przykład klęski militarnej jest najlepszym przykładem działania tego mechanizmu społecznego. Wojna, okupacja, wyzwolenie – to trzy ogniwa procesu wzbogacania i spożytkowania doświadczeń. To doświadczenie zaowocuje w przyszłości jako składnik doświadczenia historycznego, pod warunkiem jednak, że nie zostanie całkowicie zapomniane lub zafałszowane. To jednak praktycznie jest mało prawdopodobne, gdyż  wyrugowanie doświadczenia historycznego z życia narodowego jest tożsame z  wyginięciem narodu.

Osłabienie zaangażowania osobistego, społecznego i państwowego w ochronę i rozwój życia narodowego oznacza osłabienie systemu bezpieczeństwa narodowego. Towarzyszy temu nasilający się brak odpowiedzialności we wszystkich trzech wspomnianych wymiarach. Doraźną konsekwencją osłabienia tego systemu  jest powszechna niepewność jutra, poczucie bezsilności, utrata orientacji, wyobcowanie, etc.
Duchowa jedność narodu nie polega na jednomyślności, lecz na jednoczeniu i poświęceniu w obliczu poważnych zagrożeń.

Bezpieczeństwo i ekonomia.  Warto przypomnieć, że jednym z najważniejszych  czynników systemu bezpieczeństwa narodowego jest  rozwój gospodarki narodowej. W latach siedemdziesiątych ub. wieku wyrazem zrozumienia  związku bezpieczeństwa i gospodarki było wprowadzenie do szkolnictwa wyższego w Polsce przedmiotu „Ekonomia obrony”, uwzględniającego złożony kompleks problemów czasu pokoju, mobilizacji i wojny. W następnych kilkudziesięciu latach „Ekonomia obrony” nie tylko znikła z akademickich programów nauczania, ale nastąpiły  inne, godne uwagi zmiany.

Powstały nowe zagrożenia bezpieczeństwa narodowego, wynikające głównie z ograniczenia lub utraty suwerenności narodowej na rzecz międzynarodowych organizacji politycznych i finansowych. Utrata pełnej suwerenności narodowej zmienia stosunki geopolityczne, ponieważ sojusze polityczne i obronne nie są zawierane z pozycji obrony suwerenności, lecz stanowią przejaw uzależnienia. Nie oznacza to jednak, że zagadnienie bezpieczeństwa narodowego straciło na znaczeniu. Utrata suwerenności jest tylko zawężeniem pola manewru. Wówczas problemy bezpieczeństwa narodowego nie mogą być efektywnie rozwiązywane przez władze polityczne. Jeżeli władze mają wolę obrony bezpieczeństwa narodowego, to potrzebują silniejszego wsparcia sił narodowych. Wówczas mogą powołać się na niemożność „opanowania sytuacji” i proponować decyzyjnym ośrodkom zagranicznym rozwiązania wzmacniające autonomię polityczną. Mogą działać  przeciwko zagrożeniom egzystencji narodowej. Ten, znany z historii Polski, motyw negocjacji rządu z wykorzystaniem argumentacji powstańczej, został współcześnie zignorowany, chociaż alternatywą dla polityków jest zdrada narodowa. Dlatego zgodnie z wiedzą historyczną zdrady narodowej tolerować nie wolno. Nie ma nic bardziej szkodliwego dla każdego narodu, aniżeli zdrada narodowa.

***

Wielu ludzi zgadza się ze stwierdzeniem, że zagadnienie suwerenności narodowej jest kluczowe dla bezpieczeństwa narodowego. Jednak nawet w warunkach ograniczonej suwerenności kwestia bezpieczeństwa narodowego jest nadal aktualna; niedostatek suwerenności potęguje zagrożenia. Dlatego należy walczyć z poglądami, jakoby budowa systemu bezpieczeństwa narodowego mogła być  oparta na mocy hegemona. Często takie poglądy wypierają twierdzenie, iż suwerenność narodowa jest również kluczowa dla bezpieczeństwa europejskiego.

Współcześnie nastąpiły zasadnicze zmiany w relacjach między bezpieczeństwem a ekonomią. Po stronie ekonomii zależność ta ogólnie sprowadza się do stwierdzenia, że bezpieczeństwo narodowe istnieje wówczas, gdy kraj nie musi rezygnować ze swych interesów narodowych w celu uniknięcia zagrożeń. Stąd płynie wniosek, że zdolności obronne muszą pozostawać w odpowiedniej proporcji do interesów narodowych; im więcej interesów trzeba chronić, tym większa musi  być zdolność obronna.

Konstrukcja systemu bezpieczeństwa powinna polegać na obiektywnej ocenie zagrożeń według dokładnej listy interesów narodowych, a następnie na sprecyzowaniu wymogów prawnych, militarnych, ekonomicznych i finansowych przeciwdziałania tym zagrożeniom, z uwzględnieniem ograniczonych środków i kosztów ryzyka.

***

W świetle tych uwag, budowa europejskiego systemu bezpieczeństwa nie może ograniczać się do uzyskania wsparcia zewnętrznego ze strony sojuszników, lecz jest zagadnieniem bardziej złożonym. Celem tego systemu nie jest bowiem wyłącznie stworzenie odpowiedniej siły odstraszającej, lecz również zmniejszenie zagrożeń dzięki ograniczeniu dążeń ekspansjonistycznych silniejszych krajów.

 

 

Prof. dr hab. Artur Śliwiński

 

Za: Europejski Monitor Ekonomiczny – Европейский Экономический Moнитop – European Economic Monitor , 2018-01-26

 

  • Zdjęcie tytułowe fot. pixabay.com / wybór zdjęcia wg.pco.

 

Więcej artykułów  prof. Artura Śliwińskiego na naszym portalu  >   >   >   TUTAJ  .

 

Polish-Club-Online-PCO-logo-22018.03.05.

Artur Śliwiński

Autor: Artur Śliwiński