O Biblii krytycznie. Część II. Siedem lat głodu


Przeczytaj:    Część I.

 

Synowie Jakuba podstępnie wymordowali mieszkańców Sychem

 

Pierwszy opisany w Biblii mord popełniony przez synów Jakuba został dokonany w Sychem. Pewnego razu Dina, córka Jakuba, którą urodziła mu Lea wyszła, aby popatrzeć na kobiety tego kraju. A gdy ją zobaczył Sychem, syn Chamora Chiwwity, księcia tego kraju, porwał ją i położywszy się z nią, zadał jej gwałt. I całym sercem pokochał Dinę, córkę Jakuba, i czule do niej przemawiał. Potem zaś Sychem prosił swego ojca Chamora: <Weź tę dzieweczkę dla mnie za żonę!>

Gdy Jakub dowiedział się, że Sychem zhańbił jego córkę Dinę – synowie jego byli przy trzodach na pastwisku – nic nie powiedział, czekając, aż wrócą. Chamor, ojciec Sychema, wybrał się do Jakuba, aby z nim porozmawiać. Tymczasem synowie Jakuba wrócili z pola. I gdy się dowiedzieli, ogarnął ich smutek, a zarazem bardzo się rozgniewali, że popełniono czyn, który u Izraelitów uchodził za zbrodnię: zgwałcono córkę Jakuba, co było niegodziwością. Chamor zaś tak do nich mówił: <Sychem, syn mój, całym sercem przylgnął do waszej dziewczyny. Dajcież mu ją więc za żonę. Spowinowaćcie się z nami; córki wasze dacie nam za żony, a córki nasze weźmiecie sobie. Będziecie mieszkali z nami i kraj ten będzie dla was. Możecie w nim się osiedlać, poruszać się swobodnie oraz nabywać sobie tę ziemię na własność>. Sychem rzekł też do ojca i braci Diny: <Darzcie mnie [tylko] życzliwością, a dam, czegokolwiek zażądacie ode mnie. Wyznaczcie mi choćby największą zapłatę i podarunek, a gotów jestem dać tyle, ile mi powiecie, byleście tylko dali mi dziewczynę za żonę>.

Wtedy synowie Jakuba, odpowiadając podstępnie Sychemowi i jego ojcu Chamorowi – mówili tak dlatego, że zhańbił ich siostrę Dinę – rzekli do nich: <Nie możemy uczynić tego, byśmy mieli wydać naszą siostrę za człowieka nieobrzezanego, bo byłoby to dla nas hańbą. Tylko pod tym warunkiem zgodzimy się na waszą prośbę, jeśli staniecie się takimi jak my: każdy z waszych mężczyzn zostanie obrzezany. Wtedy tylko damy wam nasze córki i córki wasze będziemy brali sobie za żony, zamieszkamy razem z wami i staniemy się jednym ludem. Jeśli zaś nie usłuchacie i nie poddacie się obrzezaniu, weźmiemy naszą dziewczynę i odejdziemy

Chamorowi i Sychemowi, jego synowi, podobały się te słowa. Młodzieniec ów nie wahał się tego uczynić bezzwłocznie, bo bardzo miłował córkę Jakuba; był zaś najbardziej szanowany ze wszystkich w rodzinie swego ojca. Wszedłszy więc do bramy miasta, Chamor i jego syn Sychem tak przemówili do mieszkańców: <Ludzie ci są przyjaźnie do nas usposobieni. Niechaj mieszkają w kraju i niech się w nim poruszają swobodnie. Przecież jest on dla nich przestronny. Córki ich będziemy brali sobie za żony, córki zaś nasze będziemy im oddawali. Pod tym jednak warunkiem godzą się oni mieszkać wśród nas, stając się jednym ludem, że będzie u nas obrzezany każdy mężczyzna, tak jak oni są obrzezani. Czyż wtedy ich stada, ich dobytek i wszystko ich bydło nie będzie należało do nas? Byleśmy tylko przystali na ich żądanie, a wtedy pozostaną z nami>.

I usłuchali Chamora oraz jego syna Sychema wszyscy, którzy przechodzili przez bramę swego miasta. Każdy zatem mężczyzna, który był tam, poddał się obrzezaniu. A gdy na trzeci dzień doznawali wielkiego bólu, dwaj synowie Jakuba, Symeon i Lewi, bracia Diny, porwawszy za miecze, wtargnęli do miasta, które niczego nie podejrzewało, i wymordowali wszystkich mężczyzn. Zabili mieczem również Chamora i jego syna Sychema i odeszli. Wtedy [pozostali] synowie Jakuba przyszli do pomordowanych i obrabowali miasto za to, że zhańbiono ich siostrę. Zabrali trzody, bydło i osły – wszystko, co było w mieście i na polu. Całe ich mienie, wszystkie dzieci i kobiety uprowadzili w niewolę, zrabowawszy wszystko, co znaleźli w domach.

Wtedy Jakub rzekł do Symeona i Lewiego: <Sprowadziliście na mnie nieszczęście, bo przez was będą mnie mieć w nienawiści mieszkańcy tego kraju, Kananejczycy i Peryzzyci. Jestem przecież małym liczebnie plemieniem i jeżeli oni wystąpią razem przeciwko mnie, poniosę porażkę – zginę ja i cała moja rodzina>. A oni mu na to: <Czyż [mieliśmy pozwolić na to, by] się obchodzono z naszą siostrą jak z nierządnicą?> (Rdz 34, 18-30). Inna tradycja „wyjaśnienia” imienia Izrael (Rdz 32, 29).

Rzeczywiście: „A gdy wyruszyli w drogę, padł wielki strach na okoliczne miasta, tak że nikt nie ścigał synów Jakuba” (Rdz 35, 5).

Po tym wydarzeniu Jakub zmienił swoje imię na Izrael: Bóg ukazał się jeszcze Jakubowi po jego powrocie z Paddan-Aram i błogosławiąc mu powiedział do niego:

<Imię twe jest Jakub,

ale odtąd nie będą cię zwać Jakubem,

lecz będziesz miał imię Izrael>.

I tak otrzymał imię Izrael. Po czym Bóg rzekł do niego:

<Ja jestem Bóg wszechmocny…> (Rdz 35, 9). Inna tradycja „wyjaśnienia” imienia Izrael (Rdz 32, 29).

Dina urodziła Jakubowi sześciu synów i córkę Dinę.

Zmienili nazwę, bo cieszyli się złą sławą.

Wcześniej w Sychem Hebrajczycy wypasali trzodę: „Kiedy bracia Józefa poszli paść trzody do Sychem” (Rdz 37, 12).

Księga Judyty przypisuje zamordowanie Sychemitów przez Symeona (nie wspomina Lewiego) boskiej opatrzności, mówiąc:

<Panie, Boże mego praojca Symeona,

Ty mu dałeś w rękę miecz,

aby wywarł pomstę na cudzoziemcach,

którzy odkryli łono dziewicy dla splugawienia

i obnażyli jej biodra dla hańby,

i zbezcześcili jej łono dla zniewagi..” (Jdt 9, 2)

Sychemici nie byli cudzoziemcami, to raczej Jakub i jego synowie byli cudzoziemcami.

Potem synowie Jakuba razem z ludami huryckimi, i występując pod wspólną nazwą Hyksosi, podbili Egipt. W latach 1650-1633 Hebrajczycy rządzili Egiptem jako dynastia Jakob-Har.

 

Józef tyranem w Egipcie

 

Jak zniewolić narody, pokazuje Stary Testament. Kabaliści uznają Torę tylko dlatego, gdyż kabała otwiera ukryte jej przesłanie. Mówi ona, że Księga Tory zawiera wszystkie informacje o naszym świecie, niektórzy kabaliści szukają w niej „ukrytych kodów”, które mają im pomóc w odkryciu budowy świata. Twierdzą oni, że Mojżesz pisał Księgę Rodzaju egipskimi hieroglifami w trojakim znaczeniu. Klucze do jej zrozumienia oraz objaśnienia przekazał swoim następcom. Kiedy w epoce Salomona, przełożono Księgę Rodzaju na język fenicki, kiedy po niewoli babilońskiej Ezdreasz ułożył ją w języku aramejsko-chaldejskim, kapłani żydowscy nie dysponowali już tymi umiejętnościami w stopniu dostatecznym. Kiedy wreszcie przyszli greccy tłumacze Biblii, mieli oni już słabe pojęcie o znaczeniu ezoterycznym. Kabaliści szukają więc klucza do odczytania tajemnej treści Tory (Edward Schure, „Wielcy wtajemniczeni”). Jedną z takich biblijnych opowieści, która zawiera ukryte przesłanie, jest opowieść o Józefie.

Józef ostatni z patriarchów biblijnych, główny bohater opowieści kończącej Księgę Genesis, ulubiony syn Jakuba i jego ukochanej żony Racheli: „A Bóg zlitował się i nad Rachelą; wysłuchał ją Bóg i otworzył jej łono. Gdy więc poczęła i urodziła syna, rzekła: Zdjął Bóg ze mnie hańbę! Dając mu na imię Józef, westchnęła: Oby Pan dodał mi jeszcze drugiego syna”.

Józef jako chłopiec siedemnastoletni wraz ze swymi braćmi, synami żon jego ojca Bilhy i Zilpy, pasał trzody.

Jako ukochany syn Jakuba był znienawidzony przez swych braci, gdyż „donosił ojcu ich, co o nich mówiono złego”. Ojciec kochał go „najbardziej ze wszystkich swych synów, gdyż urodził mu się w podeszłych jego latach” (a także dlatego, gdyż był synem ukochanej żony Jakuba, Racheli). Sprawił mu też „długą szatę z rękawami”. Bracia Józefa widząc, że ojciec kocha go bardziej niż nich wszystkich, tak go znienawidzili, że nie mogli zdobyć się na to, aby przyjaźnie z nim porozmawiać.

Józef miał kiedyś dwa sny, które dobitnie sugerowały, że bracia (w drugim śnie również ojciec i matka) mu się pokłonią (co mimo wszystko ostatecznie niemal w całości się sprawdziło). Bracia chcieli go zabić, kiedy przyszedł do nich, wysłany przez ojca, podczas wypasania owiec w okolicach Sychem, jednak najstarszy przyrodni brat Ruben do tego nie dopuścił.

Ostatecznie, za namową Judy sprzedali go w niewolę Madianitom czy Izmaelitom, donosząc ojcu, że został zabity przez dzikie zwierzę. Został sprzedany do Egiptu, gdzie stał się niewolnikiem Potifara (Putyfara), dowódcy straży przybocznej faraona. W niedługim czasie Józef został przez niego uczyniony zarządcą całego majątku. Żona Potifara, kiedy nie udało jej się uwieść Józefa, oskarżyła go fałszywie o próbę gwałtu, co zaprowadziło go do więzienia. Tam zasłynął trafną interpretacją snów współwięźniów przepowiadając jednemu z nich (podczaszemu) powrót do dawnych godności, a drugiemu (nadwornemu kucharzowi) śmierć. Pewnej nocy faraon miał we śnie tajemniczą wizję siedmiu krów tłustych i siedmiu krów chudych oraz siedmiu kłosów pełnych i siedmiu pustych. Wtedy podczaszy przypomniał sobie Józefa, wezwano więc go na dwór, gdzie wyjaśnił, że krowy symbolizują lata dobrych zbiorów i nieurodzajów, a powtórzony motyw w drugim śnie oznacza, iż stanie się to niebawem. Zaproponował też władcy gromadzenie zapasów żywności w oczekiwaniu na siedem lat nieurodzajów.

Józef zgromadził podczas siedmiu lat dobrych zbiorów znaczne zapasy zboża, kupując tanio, które później sprzedawał drogo w latach głodu. Głód zmusił też jego ojca, Jakuba, do wysłania dziesięciu synów do Egiptu w celu nabycia zboża. Józef początkowo oskarżył ich o szpiegostwo i uwięził Symeona, ale przy drugiej wizycie dał się poznać i przebaczył swoim braciom. Następnie sprowadził ojca i całą rodzinę do Egiptu. Józef w okresie głodu wykupił dla faraona większość ziem, zmieniając egipskich właścicieli w niewolników.

Józef zachował się jak okupant. Na ten temat w „Księdze Rodzaju” pisze: „…A gdy ten rok upłynął, przyszli w następnym i oznajmili mu: „Nie mamy co ukrywać przed tobą, panie mój, że gdy już wyczerpały się nam pieniądze i gdy stada nasze są u ciebie, nie pozostało nam nic, co moglibyśmy dać tobie, panie, oprócz nas samych i naszej ziemi! Dlaczego na twoich oczach mamy zginąć my i nasza ziemia? Kup więc nas i ziemię naszą za chleb; będziemy niewolnikami faraona, a nasza ziemia [jego własnością]. Byleś nam dał ziarno do siewu, a przetrwamy, nie pomrzemy i ziemia nasza nie będzie leżała odłogiem.

Józef wykupił więc wszystkie grunty w Egipcie dla faraona; każdy bowiem Egipcjanin sprzedał swe pole, gdyż głód był coraz większy. Tak więc ziemia stał się własnością faraona. Ludność zaś od jednego do drugiego krańca Egiptu przeniósł do miast”. Natomiast w przypisach 47.21 Staroż. przekł.: „uczynił niewolnikami”.

Józef administrował Egiptem zgodnie z godnie z typową dla okupanta polityką ucisku. Korzystał z siedmiu lat głodowych, nie rozdając zboża bezpłatnie, lecz kazał za nie opłacić złotem, srebrem i klejnotami, potem ziemią, a w końcu wolnością osobistą. W ten sposób wywłaszczył i wtrącił w niewolę niezależnego rolnika i osłabił klasę właścicieli ziemskich. Cała ziemia i uprawiający ją ludzie stali się własnością obcego faraona, znienawidzonego despoty.

Józef zmarł mając 110 lat i został zabalsamowany.

Twierdzenie: W opowieści o Józefie i jego braciach, Juda zaproponował, aby sprzedać Józefa Izmaelitom, co też według Rdz 37,28 się stało. Księga Rodzaju 39, 1 mówi, że od Izmaelitów, którzy uprowadzili Józefa do Egiptu, kupił go Egipcjanin imieniem Portifar. Cytat: „Kiedy potem zasiedli do posiłku, ujrzeli z dala idących z Gileadu kupców izmaelskich, których wielbłądy niosły wonne korzenie, żywicę i olejki pachnące; szli oni do Egiptu. Wtedy Juda rzekł do swych braci: <Cóż nam przyjdzie z tego, gdy zabijemy naszego brata i nie ujawnimy naszej zbrodni? Chodźcie, sprzedamy go Izmaelitom! Nie zabijajmy go, wszak jest on naszym bratem!>. I usłuchali go bracia” (Rdz 37, 25).

Przeczenie: W Księdze Rodzaju 37, 28 występują Madianici, którzy przechodząc zabrali Józefa ze studni, i to bez udziału braci (rdz 37, 29-30), i sprzedali go później Potifarowi (Rdz 37, 36).

Cytat: „I gdy kupcy madianiccy ich mijali, wyciągnąwszy spiesznie Józefa ze studni, sprzedali go Izmaelitom za dwadzieścia [sztuk] srebra, a ci zabrali go z sobą do Egiptu” (Rdz 37, 28). Dalej: Tymczasem Madianici sprzedali Józefa w Egipcie Potifarowi, urzędnikowi faraona, przełożonemu dworzan (Rdz 37, 36)..

W przypisach 37,1: „Cała historia Józefa, choć nie zawiera żadnych widzialnych objawień Bożych, jest w swym przebiegu ujawnieniem rządów Bożej Opatrzności (por. Mdr 10,13n). Przy czym Józef jest typem Chrystusa”. Nic bardziej fałszywego!

 

Hyksosi

 

Jeżeli na biblijną opowieść o Józefie nałożymy wydarzenia, które w tym samym czasie w Egipcie rzeczywiście miały miejsce, ukaże się dramatyczny obraz. Według Tablicy chronologicznej zamieszczonej w Biblii Tysiąclecia, Józef został zarządcą Egiptu ok. 1650 p.n.e. W tym właśnie czasie nastąpiła agresja Hyksosów na Egipt, którzy utrzymali się w podbitym państwie około 150 lat, tłumiąc ogniem i mieczem wszelkie objawy buntu. Biblia pomija ten fakt milczeniem.

Meneton, egipski kapłan i historyk z III w. p.n.e., o niej pisał: ,,(…) nie wiem z jakiej przyczyny, bóg zesłał nawałnicę i niespodzianie napadli zuchwale na kraj ludzie nieokreślonej rasy, z terenów położonych na wschodzie i łatwo opanowali go bez walki. […] bezlitośnie spalili nasze miasta, zrównali z ziemią świątynie bogów i traktowali wszystkich mieszkańców z bezwzględnym okrucieństwem, zabijali jednych, a brali w niewolę żony i dzieci innych (Tłumaczenie: Z. E. Szafrański i A. Łukaszewicz). Tak Maneton opisywał najazd Egiptu przez nieznany lud, który określił mianem Hyksosów. Według Manetona, Hyksosi panowali jako dynastie XV i XVI. Przyjęli tytulaturę egipskich faraonów i w hieroglifach wpisywali swoje imiona W kartusze. Maneton wymienia sześć takich imion w XV dynastii. Tysiąc lat wcześniejszy tzw. Królewski Papirus z Thrynu także mówi o sześciu władcach. Relacja o najeździe Egiptu przez Hyksosów, powtarzana w ciągu wieków przez dziejopisarzy, uzupełniana była wciąż nowymi faktami i hipotezami (http://www.egipt.amra.pl/amrahyksosi.php).

Hyksosi (egip. hekau chasut – władcy obcych krajów, arab. królowie pasterze) – termin określający niejednorodną etnicznie grupę ludów zachodnioazjatyckich (semickich i huryckich) przybyłych do delty Nilu ok. 1674–1540 p.n.e. w tak zwanym Drugim Okresie Przejściowym.

Stolicą Wielkich Hyksosów (XV dynastia według numeracji Manentona) było Awaris (egip. – „Hut-uret” – Wielki zamek – obecnie San al-Hadżar al-Kiblija. Poza nimi wyróżnia się jeszcze dynastię Małych Hyksosów (XVI dynastia), którzy prawdopodobnie byli wasalami dynastii Wielkich Hyksosów. Osiedlili się w Farasz, Tell el-Sahaba, Bubastis, Inszas i Tell El-Jahudija.

Po latach lokalni niezależni książęta tebańscy osiągnęli „zbrojny pokój” z ich władcami, zdobywając przywileje i prawa w obszarze Delty, (prawo tranzytu przez te terytoria oraz prawo pasterskie na żyznych obszarach Delty). Dwie stele, które król rozkazał ustawić w Karnaku (oraz tablica z kolekcji Lorda Carnarvona, na której są kopie owych steli) odnalezione w Tebach relacjonują obawy wyrażane przez członków rady Kamose, gdy ten sugerował konieczność wyprawy przeciw Hyksosom, uważając ich za upokarzającą skazę na świętym gmachu Egiptu. Doradcy nie chcieli ryzykować naruszenia istniejącego „status quo”. Istnieją domniemania, że kampanie Kamose przeciw Hyksosom inspirowane były przez kapłanów Amona w akcie zemsty przeciw wyznawcom Seta w północnym Egipcie, lecz nie ma na to wystarczających dowodów. Te same stele podają, że atak na Hyksosów nastąpił z „rozkazu samego Amona”, lecz jest to tradycyjnym wytłumaczeniem wielu ważnych wydarzeń z historii Egiptu, stosownie do „relacji królewskiej”. Swoją wojnę z Hyksosami Kamose określa jako patriotyczną powinność i wynik narodowej dumy, uskarżając się, że „…w Tebach okrążony jest od południa przez Nubijczyków, a od północy przez Azjatów, a każdy z nich odrywa coraz to nowe ziemie, dzieląc jego ląd… a wolą jego jest ocalić Egipt i porazić Azjatów…” oraz „…Jeden jest wódz w Awaris, a drugi w Kusz, a ja mam nic nie robić zrównany z Azjatą i Murzynem?”.

Tanis (egip. Dżanet, współcześnie San al-Hadżar al-Kiblijja) – starożytne miasto w Egipcie w północno-wschodniej Delcie, istniejące już w połowie III tysiąclecia p.n.e.

Ok. 1670-1570 p.n.e. silnie ufortyfikowane przez Hyksosów. Kolejny okres rozkwitu przeżyło Tanis pod rządami Ramzesa II (ok. 1304-1237 p.n.e.) jako ośrodek kultu Seta.

Hyksosi przyjęli miejscowe obyczaje, tradycję, ale Egipcjanie żywili do nich nienawiść. Po zaciekłych walkach miejscowi w końcu zwyciężyli i wygnali „obcych”. Niektórzy starożytnicy uważają Hyksosów za „Protoizraelitów”. Jeden z przywódców tych najeźdźców z Azji nosił przecież imię przypominające biblijnego patriarchę – Jakub-Har. Pamięć o wyczynach Hyksosów przetrwała w Azji długo („Newsweek Historia” 6/201).

Z napisów na skarabeuszach wiemy, że ich wodzowie nosili imiona typowo semickie, jak na przykład Anater, Chian, Jakober. Zapewne to ona zainspirowała biblijnych autorów do stworzenia opowieści o Józefie, synu Jakuba, którego faraon uczynił zarządcą całego kraju.

Żydowski historyk Józef Flawiusz mówi o Hyksosach jako o swoich przodkach, a teksty egipskie z XVI w p.n.e. donoszą o kananejskich plemionach koczowniczych, które osiedliły się w Egipcie.

W wyniku działań zbrojnych podjętych przez Kamose (XVII dynastia tebańska) oraz jego brata i następcy, Ahmose – Hyksosi zostali wyparci z Egiptu. Wyzwolenie i zjednoczenie Egiptu za czasów Ahmose dało początek powstaniu Nowego Państwa – najświetniejszej epoki w dziejach Egiptu Faraonów.

W Drugim Okresie Przejściowym (XVIII – XVI w. przed Chr.), władzę nad Dolnym (tzn. Północnym) Egiptem sprawowali Hyksosi. W 1550 r. p.n.e. Ahmosis I pokonał Hyksosów i rozpoczął rządy XVIII dynastii i okres Nowego Królestwa w Egipcie.

Hyksosi są dobrze znani ze starożytnych tekstów, a ich wygnanie opisywane jest w późniejszych tekstach starożytnego Egiptu. Żyjący w III w. przed Chr. historyk egipski Maneton, którego na wpół historyczne opowiadania stanowią cenny wkład w odtwarzanie monarchii egipskiej, pisze o bardzo brutalnym wejściu Hyksosów do Egiptu od północy oraz założeniu przez nich wspaniałej stolicy w Avaris, mieście związanym z wykopaliskami w Tel ed-Dab’a. Gdy Hyksosi zostali wypędzeni, opowiadanie Manetona stwierdza, że błąkali się po pustyni zanim osiedlili się w mieście zwanym Jerozolimą.

Chociaż Józef Flawiusz cytuje opowiadanie Manetona utożsamiając Izraelitów z Hyksosami, wielu współczesnych uczonych poddaje w wątpliwość słuszność zaproponowanej przez niego teorii uważając, że Maneton łączy tradycje o wypędzeniu Hyksosów z danymi biblijnymi. Życie historyka przypada na lata dużo późniejsze niż opisywane przez niego wydarzenia, więc istnieje możliwość połączenia przez niego dwu narracji, czy to świadomie czy przypadkowo. Zwycięstwo Ahmosisa I nad Hyksosami miało miejsce wieki wcześniej od tradycyjnie przyjmowanej daty wyjścia z Egiptu. Ponadto, opis wygnania Hyksosów oraz wyjścia z Egiptu różnią się między sobą: Hyksosi zostali wypędzeni jako władcy Egiptu, a nie niewolnicy, a ponadto zostali przegnani siłą, a nie wyszli dobrowolnie.

Owszem, Hyksosi w 1550 p.n.e. zostali pokonani i wygnani. Egipcjanie jednak zostawili Hebrajczyków. Tak jak oni uczynili z Egipcjan niewolników, tak teraz Egipcjanie uczynili z nich niewolników. Stan ten trwał przez 400 lat.

W Księdze Rodzaju Józef zapowiada ojcu, że będzie mieszkał w Goszen. Narzuca się zatem wniosek, iż stolica, w której mieszkał Józef, musiała być położona w niedalekiej odległości od krainy Goszen, czyli w samej Delcie. Stolicą Hyksosów było miasto Awaris, które leżało w delcie Nilu. Po wypędzeniu Hyksosów rodowici faraonowie XVIII dynastii przenieśli stolicę do Teb. Hebrajczycy pozostali w Goszen.

 

Tablica chronologiczna zamieszczona w Biblii Tysiąclecia:

 

1720-1560 p.n.e. Hyksosi w Egipcie;

ok. 1650 p.n.e. Józef zarządcą Egiptu, Jakub z synami osiada w ziemi Goszen (pn. Egipt).

 

Faraonowie walczący o niepodległość Egiptu

 

W latach 1720-1567 p.n.e. (Drugi Okres Przejściowy) w Egipcie panowała XIII-XIV dynastia, a następnie dynastia XV-XVI władcy hyksoscy Szeszi/Salitis. W latach 1650-1633 dynastia Jakob-Har.

Antef VII – faraon, władca starożytnego Egiptu z XVII dynastii tebańskiej, z czasów końca Drugiego Okresu Przejściowego. Panował prawdopodobnie przez niecały rok w 1568 roku p.n.e. Zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach, być może zamordowany.

Sekenenre Tao II lub Ta’o – zwany Walecznym – faraon, władca starożytnego Egiptu z XVII dynastii tebańskiej, z czasów końca Drugiego Okresu Przejściowego. Syn Senachtenre Tao i królowej Tetiszeri. Panował prawdopodobnie w latach 1592-1556 p.n.e. lub 1558-1554 p.n.e., lub 1545-1540 p.n.e. Władał ośmioma nomami Górnego Egiptu od Elefantyny po Abydos. Jego Wielką Małżonką była Ahhotep I, ze związku z którą urodzili się jego synowie, Ahmose-Sipair oraz następcy: Kamose i Ahmose. Uważany za władcę, który rozpoczął walki z Hyksosami, a tym samym rozpoczął proces wyzwalania Dolnego Egiptu spod ich władzy, a co za tym idzie, proces zjednoczenia kraju. Faraon został zamordowany lub co bardziej prawdopodobne, zginął w walce na co mogą wskazywać ślady ran na jego głowie. W 1886 r. Gaston Maspero, podczas badania mumii stwierdził, że co najmniej cztery rany na głowie mogły być śmiertelne. Ciało króla zostało zabalsamowane pospiesznie (prawdopodobnie w miejscu śmierci), po czym przewiezione na miejsce wiecznego spoczynku w Tebach Zachodnich.

Antef VII – faraon, władca starożytnego Egiptu z XVII dynastii tebańskiej, z czasów końca Drugiego Okresu Przejściowego. Panował prawdopodobnie przez niecały rok w 1568 roku p.n.e. Zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach, być może zamordowany.

Kamose – faraon, władca starożytnego Egiptu z XVII dynastii tebańskiej, z okresu przełomu Drugiego Okresu Przejściowego i Nowego Państwa. Syn Sekenenre Tao II (zwanego Walecznym) i królowej Ahhotep I, brat Ahmose, założyciela XVIII dynastii. Ostatni władca Drugiego Okresu Przejściowego, uważany za tego, który ostatecznie dokonał ponownego zjednoczenia Egiptu i zapoczątkował całkowite zniesienie władzy Hyksosów (egip. „hekau-chasut” – „władcy obcych krajów”) w Egipcie. Wielkie dzieło wyzwolenia i zjednoczenia Egiptu dokończył jego brat i następca – Ahmose (Ahmosis), który ostatecznie pokonał Hyksosów, wypierając ich z Egiptu i zdobywając ich ostatnią twierdzę – Szaruhen w południowo-wschodniej Palestynie w około 16. roku swego panowania.

Ahmose (także Ahmosis I lub Jahmes) – faraon, władca starożytnego Egiptu, z XVIII dynastii, z początków Nowego Państwa. Syn Sekenenre Tao II i królowej Ahhotep I, brat Kamose. Panował prawdopodobnie w latach od 1570 p.n.e. do 1546 p.n.e. Odziedziczył władzę w wieku około 10 lat, po śmieci swego brata.

Po wstąpieniu na tron przyjął imię koronacyjne – prenomen – Neb-pehty-Re. Całe jego panowanie przebiegało pod znakiem zmagań o zjednoczenie Egiptu i wyzwolenie obszaru Delty spod władzy Hyksosów oraz przywrócenie wpływów Egiptu w Nubii i Kanaan. W ciągu dwudziestu pięciu lat panowania dokończył dzieło zapoczątkowane przez swego ojca i brata. Dokonał zjednoczenia Egiptu i przywrócił jego znaczenie w stosunkach międzynarodowych do stanu, co najmniej z czasów końca Średniego Państwa, stając się założycielem nowej, XVIII dynastii i dając początek epoce, w której później Egipt osiągnął szczyt swej potęgi za czasów Imperium – epoki Tutmozydów i Ramessydów. Prawdopodobnie w 11 roku swego panowania (według analiz matematycznego papirusu Rhinda) zdobył Heliopolis i Sile, a wkrótce później Awaris – stolicę Hyksosów. Po wyparciu ich z Delty podjął wysiłek zjednoczenia i reorganizacji państwa, opierając się głównie, a w zasadzie jedynie, na wsparciu swych rdzennych środowisk tebańskich, nie przywracając do władzy starych rodów, odsuniętych od niej za czasów XII dynastii.

Ówcześni władcy Egiptu nie ograniczają się wyłącznie do uporządkowania stosunków w kraju, ale prowadzą na zewnątrz politykę zaborczą, przed wszystkim na wschodzie, na terenie Syrii, walcząc zwycięsko z Hetytami. W okresie XVIII dynastii (1567-1320) czterech faraonów noszących imię Amenhotep i czterech o imieniu Totmes przyczyniło się najbardziej do utwierdzenia potęgi bogactwa kraju (Kazimierz Michałowski, „Nie tylko piramidy”, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986).

Amenhotep II był władcą z XVIII Dynastii, z okresu Nowego Państwa. Syn faraona Totmesa III i królowej Hatszepsut II Meritre, powołany przez ojca do współrządów, prawdopodobnie na dwa lata przed śmiercią. Panował prawdopodobnie w latach 1425–1397 p.n.e. lub 1427–1392 p.n.e. lub 1427–1401/1400 p.n.e. Kazimierz Michałowski w książce „Nie tylko piramidy” panowanie Amenhotep II datuje jego panowanie na lata około 1450-1425.

W siódmym i dziewiątym roku Amenhotep II znów poprowadził wyprawy do Syro-Palestyny aby stłumić rebelię wywołaną w Mitanni, której ośrodkiem było Karkemisz. W wyniku walk w okolicach Nija, Amenhotep utracił panowanie nad całym obszarem pomiędzy rzekami Orontesem i Eufratem, rekompensując sobie przegraną obfitymi łupami zdobytymi w Reczenu, oraz pojmaniem około 3500 jeńców Apiru – Hebrajczyków.

 

Siedem lat głodu w kulturach Bliskiego Wschodu

 

Stela Głodu z Sehel jest inskrypcją napisaną egipskimi hieroglifami w granicie na wyspie Sehel na Nilu w pobliżu Asuanu w Egipcie , która opowiada o siedmioletnim okresie suszy i głodu za panowania faraona Dżesera z Trzeciej Dynastii (ok. 2686-2613). Opowieść opisana na steli rozgrywa się w osiemnastym roku panowania Dżesera. Tekst opisuje, w jaki sposób król jest zmartwiony i zaniepokojony, ponieważ przez siedem lat kraj ten był dotknięty przez suszę i głód, podczas których Nil nie zalał pól uprawnych. Tekst opisuje również, w jaki sposób Egipcjanie cierpią w wyniku suszy, i że są zdesperowani i łamią prawa ziemi.

W czasie pierwszego tłumaczenia steli uważano, że historia siedmioletniego głodu jest powiązana z biblijną opowiescią z Księgi Rodzaju, w której występuje również głód siedmiu lat: „Kiedy minęło siedem lat urodzaju w Egipcie, nadeszło siedem lat głodu, jak to zapowiedział Józef. A gdy nastał głód we wszystkich krajach, w całym Egipcie była żywność. Ale kiedy i w Egipcie głód zaczął się dawać we znaki, ludność domagała się chleba od faraona. Wtedy faraon mówił do wszystkich Egipcjan: <Udajcie się do Józefa i, co on wam powie, czyńcie>. Gdy był głód na całej ziemi, Józef otwierał wszystkie [spichlerze], w których było [zboże], i sprzedawał zboże Egipcjanom, w miarę jak w Egipcie głód stawał się coraz większy”(Rdz 41, 53).

Nowsze badania wykazały, że siedmioletni głód był motywem wspólnym dla niemal wszystkich kultur Bliskiego Wschodu: legenda mezopotamska mówi także o siedmioletnim głodzie, a w opowieści „Gilgamesz”, bóg Anu podaje proroctwo o głodzie trwającym przez siedem lat, oraz o zapasach zgromadzonych przez Isztar. Anu do Isztar:

Skoro zadosyćuczynię – czego tak bardzo pożądasz – natenczas przez siedem lat panować będzie głód! Zaliś w spichlerzach zebrała ziaren do syta? Azaliś ziół i parości dostatnio przygotowała dla bydła? Do swego ojca, do Anu, Isztar w te słowa przemówi: „Dosyć jest ziaren dla ludzi w spichlerzach, dostatnio traw i parości dla bydła! Niech siedem złych roków nadejdzie! Dość karmi dla ludzi i bydła!” (Józef Wittlin i Marek Żuławski, „Gilgamesz”, PIW 1987).

Kolejna egipska opowieść o długotrwałej suszy pojawia się w tak zwanej „Księdze Świątyni”, przetłumaczonej przez niemieckiego demoistę Joachima Fredricha Quacka. Starożytny tekst donosi o królu Neferkasokar (koniec drugiej dynastii), który w obliczu jego rządów czeka siedmioletni głód.

 

Goszen

 

Region Egiptu, w którym mieszkali Izraelici: „Izrael zamieszkał w Egipcie, w kraju Goszen. Wzięli go sobie na własność, a że byli płodni, bardzo się rozmnożyli” (Rdz 47, 27). Czy niewolnicy mogli sobie wziąć Goszen na własność? Nie! Wcześniej, bo podczas panowania Hyksosów, Izraelici wzięli sobie Goszen na własność. Było to prawo okupanta.

Dokładne położenie ziemi Goszen jest niepewne; najprawdopodobniej leżała we wsch. części delty Nilu, na pograniczu właściwego Egiptu. Wskazuje na to okoliczność, że Józef wyruszył do Goszen ze swego domu w Egipcie, by spotkać się z ojcem (który jechał z Kanaanu) (Rdz 46, 28, 29). Faraon trzymał w Goszen bydło; również Hebrajczycy wypasali tam swe trzody i stada (Rdz 47, 1, 4-6, 50, 8)). Określenie „najlepsza część ziemi egipskiej” jest najwyraźniej względne — chodziło o najbujniejsze pastwiska, które najbardziej odpowiadały szczególnym potrzebom rodziny Jakuba. Począwszy od czwartej plagi, Jahwe wyróżnił ów region, tak iż omijały go kolejne klęski. „…I spadł grad na całą ziemie egipską, na wszystko, co było na polu. Grad zniszczył ludzi, zwierzęta i wszelką trawę polną oraz złamał każde drzewo na polu. Tylko w ziemi Goszen, gdzie byli Izraelici, nie było gradu” (Wj 9, 26).

 

Kadesz

 

Według Księgi Powtórzonego Prawa (Pwt 1,46) w Kadesz-Barnea obozowali Izraelici podczas swego exodusu. Zgodnie z Księgą Liczb (Lb 13) stamtąd wysyłali szpiegów do miast kananejskich i prosili Mojżesza i Aarona o dokonanie sądów. Księga Liczb (20,1) podaje, że wówczas zmarła ich siostra Miriam. Według Księgi Liczb (Lb 20,13) Mojżesz zaspokoił pragnienie ludności, uderzając laską o skałę aż wytrysnęła z niej woda, dlatego miejsce to zostało nazwane „wodami Meriba”.

Z Kadesz-Barnea, jak wzmiankują Księgi Liczb (Lb 14,40–45) i Powtórzonego Prawa (Pwt 1,44), Izraelici wyruszali na Amalekitów i Amorytów. Po tym, gdy Edomici zabronili im wejścia na swoje ziemie, Mojżesz według Księgi Liczb (Lb 20,16–22,1) poprowadził ludność do Moabu.

Najstarsza wzmianka o Kadesz w źródłach pisanych datowana jest na XV wiek p.n.e. (prawdopodobnie 1468 rok p.n.e.) w związku z bitwie pod Megiddo, którą stoczył faraon Totmes III z koalicją kananejską. Podczas szóstej wyprawy faraona na Bliski Wschód Kadesz został zdobyty i zniszczony. Kadesz jest utożsamiany ze wzgórzem Nebi Mend na równinie Homs. Wzgórze zlokalizowane jest nad Orontesem na odcinku pomiędzy Libanem a Antylibanem i ciągnie się na długość około jednego kilometra.

Badania archeologiczne na Nebi Mend rozpoczęły się w latach 1921–1922. Prowadził je Maurice Pezard. Odkryto cztery warstwy archeologiczne.

Najstarszą, czwartą, początkowo błędnie datowano na czasy panowania w regionie Amorytów. Pogląd ten został zweryfikowany po znalezieniu ceramiki z okresu hyksoskiego – XVII–XVI p.n.e. Chronologię tę potwierdziło odkrycie glacisu (stoku bojowego) Hyksosów. III warstwa datowana jest na epokę późnego brązu (XVI–XIII wiek p.n.e.) i przypada na okres syryjsko-hetycki w dziejach miasta. W tej warstwie odkryto pozostałości po miejskich murach, wzniesionych z cegły szlamowej w czasach świetności Kanaanu. Z tego okresu pochodziła także górna część steli Setiego I. II warstwa chronologicznie odpowiada epoce żelaza i okresowi syryjsko-fenickiemu. Najmłodsza, nazwana grecko-syryjską, zawiera ślady osadnictwa z epoko hellenistycznej i rzymskiej.

Wszystkie cytaty z Biblii Tysiąclecia: „Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu”, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań – Warszawa 1988.

 

Stanisław Bulza

  • Ilustracja tytułowa: Ramzes Wielki podczas bitwy pod Kadesz, wizerunek w świątyni Abu Simbel.Wprowadzone przez Hyksosów rydwany konne stały się później główną siłą uderzeniową egipskiej armii. (Michael Ventura/Alamy Stock Photo/BEW) / wybór zdjęcia wg.pco

Przeczytaj więcej artykułów tego autora >   >   > TUTAJ .

Stanisław Bulza na FB ….

 

   , 2018.11.21. / Akt. 2018.11.23.

Autor: Stanisław Bulza