O Biblii krytycznie. Część III. Dwa wyjścia Izraelitów z Egiptu


Przeczytaj:   Część I.    Część II.

 

Pierwsze wyjście

 

Jakaś część Hyksosów i Hebrajczyków pozostała w Delcie Nilu, gdyż za faraona Totmesa I miało miejsce tam powstanie Hyksosów. Totmes I (1525-1512) faraon, władca starożytnego Egiptu z XVIII Dynastii, z okresu Nowego Państwa, syn Seniseneb, która nie pochodziła z królewskiego rodu. Prawdopodobnie nie był spokrewniony z główną linią władców XVIII dynastii. W czasie swego panowania przeprowadził kilkanaście ekspedycji w Dolnym Egipcie – w Delcie Nilu – skierowanych przeciw bandom powstańców hyksoskich, a w czasie jednej z nich jego wojska dotarły aż nad Eufrat. Ile było tych powstań nie wiadomo, ale Totmes przeprowadził kilkanaście ekspedycji w Delcie Nilu. Prawdopodobnie powstanie Hyksosów zostało stłumienie, ale jakaś ich część opuściła wówczas Egipt.

Po przybyciu Izraelitów do Kanaanu wystąpiły tam jakieś zaburzenia w XV w. p.n.e., gdyż Amenhotep II (panował około 1450-1425) na stelach odkrytych w Memfis i Karnaku mówi o swoich wyprawach wojennych do Kanaanu w 7. i 9. roku panowania. Wśród niemal 90.000 jeńców uprowadzonych z okolic Kanaanu znalazło się także 3.600 Apiru. Prawdopodobnie były to wojny o zrzucenie zwierzchnictwa Egiptu nad Kanaanem. Z tego zapisu wynika, że w tym czasie część Hebrajczyków (Apiru) była już w Kanaanie.

Po wypędzeniu Hyksosów z Egiptu w 1560 p.n.e. Hebrajczycy prowadzili koczowniczy styl życia w Kanaanie, stopniowo wzrastali w siłę, w XV w. p.n.e. prowadzili wojny z Egiptem, część dostała się do niewoli, a sto lat później pod przywództwem Jozuego uderzyli na miasta kananejskie. Biblia wspomina o pierwszym wyjściu Izraelitów z Egiptu.

Sama Biblia stwierdza: „W roku czterysta osiemdziesiątym po wyjściu Izraelitów z ziemi egipskiej, w miesiącu Ziw, to jest drugim, czwartego roku panowania nad Izraelem Salomona rozpoczął budowę domu dla Pana” (2 Krl 6,1-2). W Drugiej Księdze Kronik pominięto 480 lat od wyjścia z Egiptu: „Zaczął zaś budować drugiego dnia w drugim miesiącu, w czwartym roku swego panowania” (2 Krn 3, 2).

Według Tablicy Chronologicznej w Biblii Tysiąclecia, Salomon panował w latach 970-931 p.n.e. Salomon rozpoczął budowę świątyni w 966 r. p.n.e., jeżeli do tej daty dodamy 480 lat po wyjściu Izraelitów z Egiptu, to wychodzi rok 1446 p.n.e. Prawdopodobnie jest to data pierwszego wyjścia Izraelitów z Egiptu.

W Księdze Wyjścia natomiast podano, że czas pobytu Izraelitów w Egipcie trwał 430 lat. Cytat: „A czas pobytu Izraelitów w Egipcie trwał czterysta trzydzieści lat. I oto tego samego dnia, po upływie czterystu trzydziestu lat, wyszły wszystkie zastępy Pana z ziemi egipskiej” (Wj 12, 40-42). Według Tablicy Chronologicznej zamieszczonej w Biblii Tysiąclecia, ok. roku 1650 p.n.e. Józef był zarządcą Egiptu, Jakub z synami osiada w ziemi Goszen (pn. Egipt). Jeżeli od tej daty odejmiemy 430 lat, czas pobytu Izraelitów w Egipcie, wychodzi rok 1220 p.n.e. Jest to data drugiego wyjścia Izraelitów z Egiptu pod wodzą Mojżesza.

Nie jest znany wódz pierwszego wyjścia, bo biblijny Jozue przejął przywództwo dopiero gdzieś w połowie XIV w. Prawdopodobnie Hebrajczycy wyszli z Egiptu z Hyksosami.

 

 

Hebrajczycy niszczą miasta Kanaanu

 

Na przestrzeni całej swojej historii lud żydowski dzielił się na dwie wyraźnie odrębne grupy: na Izraelitów zajmujących północny obszar Palestyny i na Judejczyków osiadłych w południowej części kraju. W skład Izraela wchodziło 10 plemion, a Judejczyków pokolenie Judy i Beniamina. Między obu grupami panowały głębokie antagonizmy etniczne i polityczne. Jedynie przez stosunkowo krótki okres czasu zjednoczyły się one w jednolite państwo za panowania Saula, Dawida i Salomona. Jednak zaraz po śmierci Salomona rozpadły się na dwa separatystyczne państwa, które zwalczały się z wielką zaciętością. Izraelici zbudowali sobie nową stolicę Samarię, a stolicą Judejczyków pozostała Jerozolima. Izraelczycy nie uznawali Jerozolimy jako ośrodka religijnego wszystkich plemion hebrajskich, i z chwilą secesji ustanowili swoje własne ośrodki kultowe w Betel i Dan, gdzie czczono złotego cielca. Wygnano z państwa kapłanów i Lewitów.

Skutkowało to tym, że po wyjściu z Egiptu plemiona izraelskie nie były jednolite religijnie, etnicznie i politycznie, ponieważ wychodziły z Egiptu w dwóch lub więcej grupach w odstępie około 120 lat, pierwsza grupa pod wodzą Jozuego, druga, liczniejsza, pod przewodnictwem Mojżesza.

W ruinach stolicy faraona egipskiego Echnatona, w dzisiejszej miejscowości arabskiej Tell El- Amarna, odkopano tabliczkę z pismem klinowym. Większość listów w tym archiwum datowana jest na XIV wiek p.n.e., a dokładnie na okres panowania faraonów egipskich Amenhotepa III (1417–1379 p.n.e.) i jego syna Amenhotepa IV, zwanego też Echnatonem (1379–1362 p.n.e.). Datowanie według Kazimierza Michałowskiego, „Nie tylko piramidy”). W okresie od XVIII w p.n.e. do połowy XIV w. p.n.e. Kanaan był państwem lennym starożytnego Egiptu

Jest to korespondencja dyplomatyczna pochodząca z XIV w. p.n.e., w której kananejscy wasale Egiptu donoszą faraonowi, że ich państewka niepokoją napaściami i łupiestwem jakieś plemiona pustynne zwane Habiru, gdzie zostali oni ukazani jako lud pustoszący miasta Kanaanu, nie uznający władzy Egiptu.

Uwagę przykuwa popłoch, jaki wzbudzali oni wśród władców miast-państw Palestyny z powodu swoich licznych sukcesów militarnych. Historycy nie wiedzą dlaczego król Egiptu nie wysłał swojej armii, aby w zdecydowany sposób rozprawić się z zagrożeniem na poddanych mu terytoriach. Trudno utrzymać także koncepcję, iż Habiru były wówczas jedynie bandami włóczęgów. Z pewnością termin oznacza bezpaństwowców, pogardzanych przybyszów spoza Kanaanu prowadzących przynajmniej po części koczowniczy styl życia, lecz zdolność zdobywania licznych obwarowanych miast świadczy o zjednoczeniu sił, dobrej organizacji i przywództwie oraz dosyć licznej armii.

Jeżeli pod tą nazwą kryją się Hebrajczycy, jak sądzą niektórzy uczeni, mielibyśmy w tych listach dowód, że plemiona hebrajskie pod wodzą Jozuego wtargnęły do Kanaanu na ponad sto lat, lub jeszcze wcześniej, przed Mojżeszem, który wyszedł z Egiptu w XIII p.n.e. Uderzający jest jeszcze jeden fakt, że o pomoc w walce z najeźdźcami proszą wasale takich miast, jak Megiddo, Gezer, Aszkelon (Listy z Amarna z 1350 p.n.e. do egipskiego faraona wymieniają Aszkelon, którego władczynią była wówczas Yidya), Lakisz, i Jerozolima (Urusalim). Nie ma w nich natomiast wzmianki o miastach Szechem, Sziloh, Gibeah, Mispah i Jerycho. Dlaczego? Czyżby były one w tym czasie już opanowane lub zniszczone przez Hebrajczyków? Co ciekawsze, w jednym z listów wymieniony jest jakiś naczelnik o imieniu Jeszua (Zenon Kosidowski, „Opowieści biblijne”, Iskry, Warszawa 1968).

Echnaton interweniował, gdyż dzięki korespondencji z Amarny wiadomo, że Echaton najechał na Nubię oraz Palestynę. Prawdopodobnie wówczas Egipt utracił rejony Syrii. Za faraona Tutanchamona (1361-1352), Syria, Palestyna i Fenicja zrzuciły zwierzchnictwo Egiptu.

Królowie Lakisz i Jerozolimy są wymienieni w Księdze Jozuego, kiedy zawarli sojusz z królami Gebronu, Jarmutu i Eglonu. Posuwanie się naprzód Jozuego oraz przymierze między Izraelem i Gibeonem wywołuje reakcję króla Jerozolimy, Adonisedeka, który zawiera sojusz z królami Gebronu, Jarmutu, Lakisz i Eglonu i wraz z nimi oblega Gibeon. Jozue rozbija nieprzyjacielskie wojska i ściga je w stronę Bet-Choron i Azeki. Wielu wrogów zostaje zabitych przez grad, przypisywany Bożej interwencji. Pięciu królów znajduje schronienie w jaskini Makkedy. Jozue zostaje jednak o tym poinformowany; nakazuje ich schwytać i zgładzić. Następnie przywódca Izraela udaje się na południe, zdobywając Libnę, Lakisz, Eglon, Hebron i Debir. Dochodzi także do bitwy z królem Gezer (Joz 10).

Według Biblii, Szechem zostało zniszczone, a ludność została podstępnie wymordowana przez synów Jakuba (Rdz 34, 18-30). Po tym wydarzeniu Jakub zmienił swoje imię na Izrael.

Odkrycia archeologiczne potwierdzają zniszczenie części miast-państw Palestyny w okresie amarneńskim (a m.in. Arad, Betel, Debir, Jerycho, Hasor, Lakisz w XIV w. p.n.e.

W świetle tych faktów sytuacja w Kanaanie staje się zrozumiała. Jego północną część zamieszkiwali potomkowie tych Hebrajczyków, którzy wraz z Hyksosami podbili Egipt ok. 1729 p.n.e., i dopiero w 1560 r. p.n.e. zostali pokonani i wypędzeni. Po wypędzeniu z Egiptu zdobywali ziemie Kanaanu. Wchłonęli oni kulturę Kananejczyków i stali się wyznawcami ich bogów. Natomiast południową część Kanaanu, czyli Judę, w 1220-1180 p.n.e. zajęli Izraelici pod przywództwem Mojżesza. Obie te grupy dzieliły tak głębokie różnice w tradycjach, obyczajach i wierzeniach religijnych, że setki lat sąsiedztwa i wspólnoty politycznej nie zdołały ich zlikwidować. Stąd antagonizmy i bratobójcze walki, które w końcu sprowadziły na nich nieszczęścia i zgubę.

Izraelici z północnej części Kanaanu mieli swojego bohatera plemiennego imieniem Jozue (XIV w. p.n.e.). Był on kiedyś ich zwycięskim wodzem i zdobywca Jerycha. Natomiast mieszkańcy południowej części Kanaanu czcili Mojżesza, prawodawcę i proroka (XIII w. p.n.e.). Redaktorzy Starego Testamentu połączyli te dwa wydarzenia w jedno.

Po zgonie Jozuego zawarły plemiona Judy i Symeona umowę o wzajemne posiłki i wspólną akcję wojenną, a samo zawarcie takiej umowy świadczy o odrębności państwowej.

„Po śmierci Jozuego Izraelici tak się pytali Pana: <Któż z nas pierwszy wystąpi do walki przeciwko Kananejczykom?> Pan odpowiedział: <Wystąpi Juda. Oto daję tę ziemię w jego ręce>. Zwrócił się więc Juda do Symeona, swego brata: <Pójdź ze mną na ziemię wyznaczoną mi losem, a będziemy walczyli z Kananejczykami. Z kolei i ja także będę pomagał ci walczyć na wyznaczonej tobie ziemi>” (Sdz 1,1).

Wojnę z Jabinem i Hasoru prowadzą plemiona Naftalego i Zebulona.

Potem niewyposażone jeszcze plemiona, same sobie wynajdują teren zdobyczy. Tak plemię Dana sobie wynajduje krainę Lais i samo ja zdobywa. Krainę Chamów wynajduje sobie i ujarzmia plemię Symeona, również samo. Rubeńczycy walczą zrazu sami z Agurenczykami, następnie zawierają sojusz wojenny z plemieniem Gad i z połową Manassejczyków. Przy Gedeonie walczyły 4 plemiona: Manassesa, Asera, Zabulona, Neftaliego.

„Zebrali się mężowie izraelscy z pokolenia Neftalego, Asera i z całego pokolenia Manassesa i urządzili pościg za Madianitami. Gedeon rozesłał gońców do wszystkich gór efraimskich, by powiedzieli: <Zejdźcie na spotkanie z Madianitami i zajmujcie przed nimi wszystkie źródła wodne aż do Bet-Bara i Jordanu>. Zebrali się więc wszyscy mężowie Efraima i zajęli źródła wodne aż do Bet-Bara i Jordanu” (Sdz 7, 23).

 

 

Sychem

 

Sychem (Szechem) – ruiny starożytnego miasta izraelskiego w Samarii, w środkowej części Izraela. Miejsce wykopalisk archeologicznych – Tell Balata – znajduje się pod administracją Autonomii Palestyńskiej. W bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się arabskie miasto Nablus.

Sychem jest wielokrotnie wymieniane w Biblii. Pod miastem tym obozowisko swe miał założyć Abraham (Rdz 12.6). W czasach Patriarchów zamieszkiwał je lud zwany Chiwwitami. „Pewnego razu Dina, córka Jakuba, którą urodziła mu Lea wyszła, aby popatrzeć na kobiety tego kraju. A gdy ją zobaczył Sychem, syn Chamora Chiwwity, księcia tego kraju, porwał ją i położywszy się z nią, zadał jej gwałt. I całym sercem pokochał Dinę, córkę Jakuba, i czule do niej przemawiał. Potem zaś Sychem prosił swego ojca Chamora: <Weź tę dzieweczkę dla mnie za żonę!>”. Miasto zostało zniszczone przez synów Jakuba, prawdopodobnie w drodze do Egiptu, gdzie z Hyksosami go podbili w 1729 p.n.e.

Miasto było co najmniej dwukrotnie zdobywane przez Egipcjan – pierwszy raz przez faraona Senusareta III w XIX w. p.n.e., po raz drugi ok. 1540 przez Amenhotepa I. W drugim wypadku miasto zostało odbudowane dopiero po ok. 100 latach.

Według Kazimierza Michałowskiego faraon Amenhotep I panował w latach ok. 1546-1526, pochodził z XVIII dynastii ok. 1567-1320 (Kazimierz Michałowski, „Nie tylko piramidy”, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986).

Jozue odnowił dwukrotnie w Sychem przymierze z Jahwe: jest o tym mowa w Joz 8, 30-35 oraz Joz 24.

Faraon Amenhotep I. w 1540 p.n.e., w 20 lat po wypędzeniu z Egiptu Hyksosów, oblegał Sychem. Prawdopodobnie był tym faraonem, który ich ścigał. Dopadł ich w Sychem.

Amenhotep II (panował około 1450-1425) na stelach odkrytych w Memfis i Karnaku mówi o swoich wyprawach wojennych do Palestyny w 7. i 9. roku panowania. Wśród niemal 90.000 jeńców uprowadzonych z okolic Kanaanu znalazło się także 3.600 Apiru.

Seti I ( panował około 1318-1304 p.n.e.) na steli wystawionej w Bet Sze’an mówi, że wysłał swoje oddziały przeciwko Apiru z góry Jarmut, którzy razem z ludem Tejer zaczęli atakować Azjatów mieszkających w Rehen. Miasta Gerszonitów: „…Jarmut z jego pastwiskami, En-Gannim z jego pastwiskami…” (Joz 21,29). „Przeto Adoniasek, król Jerozolimy, posłał wezwanie do Hohama, króla Hebronu, do Pirama, króla Jarmutu…”(Joz 10, 3).

Ramzes IV (panował około 1166-1160) na steli w Wadi Hammamat mówi o wysłaniu do kamieniołomów ekspedycji liczącej ponad 8.000 ludzi, z czego 800 stanowili Apiru.

 

 

Jozue z pokolenia Efraima

 

Księga Jozuego jest szóstą księga Starego Testamentu. Jest niezależna od Pięcioksięgu. Kanon Żydowski zalicza ją do „Proroków Starszych”.

Tradycja żydowska przypisuje autorstwo tej księgi Jozuemu, utrzymując, że to on napisał swą księgę i osiem ostatnich zdań Pięcioksięgu. Obecnie jednak tę tezę odrzuca się stanowczo, mimo zawartego w zakończeniu tej księgi następującego stwierdzenia: „Jozue zapisał te słowa w księdze Prawa Bożego…” ( Joz 24, 26). Opinię tę uzasadnia się tym, że księga mówiąc o Jozuem, często wypowiada się o nim w trzeciej osobie i zawiera opis jego śmierci: „Potem umarł Jozue, syn Nuna, sługa Pana, mając sto dziesięć lat. Pochowano go w posiadłości jego dziedzictwa w Timnat-Serach, w górach Efraima, na północ od góry Gaasz. Izrael służył Panu przez cały czas życia Jozuego i przez cały czas życia starszych, którzy przeżyli Jozuego, a dobrze znali wszystko, co Pan uczynił dla Izraela” (Joz 24, 29). Mojżesz również opisał swoja śmierć.

Wbrew temu, co się ogólnie sądzi, wydarzenia opisane w tej księdze przypadają na okres panowania faraonów egipskich Amenhotepa III (1417–1379 p.n.e.) Amenhotepa IV, zwany też Echnatonem, który panował w latach 1379-1362 p.n.e., według datowania Kazimierza Michałowskiego w książce „Nie tylko piramidy”. Dzięki korespondencji z Amarny wiadomo, że Enchaton najechał na Nubię oraz Palestynę. Prawdopodobnie wówczas Egipt utracił rejony Syrii. Za faraona Tutanchamona (1361-1352), Syria, Palestyna i Fenicja zrzuciły zwierzchnictwo Egiptu. Wymieniony w tej księdze Mojżesz nie miał nic wspólnego z wydarzeniami, które tam nastąpiły.

Na następcę Pan wybrał Jozuego: „I jeszcze Mojżesz odezwał się tymi słowami do Izraele: „Dziś mam już sto dwadzieścia lat. Nie mogę swobodnie chodzić. Pan mi powiedział: „Nie przejdziesz tego Jordanu”. Sam Pan, Bóg twój, przejdzie przed tobą; On wytępi te narody przed tobą, tak iż ty osiedlisz się w ich miejsce. A Jozue pójdzie przed tobą, jak mówił Pan” (Pwt 31, 1). Dalej dowiadujemy się, że Jozue był synem Nuna. „Po śmierci Mojżesza, sługa Pana, rzekł Pan do Jozuego, syna Nuna, pomocnika Mojżesza” (Joz 1, 1).

Efraim i Manasses byli synami Józefa. Wysłał więc Mojżesz zgodnie z rozkazem Pana z pustyni Paran, a byli ci mężowie wodzami Izraelitów. „…z pokolenia Efraima Ozeasz, syn Nuna” (Lb 13, 8).

Oto imiona mężów, których Mojżesz posłał celem rozpoznania kraju. Ozeaszowi, synowi Nuna, dał [później] Mojżesz imię Jozue (Lb 13, 16).

Księga Jozuego opisuje w zasadzie plemiona Rubenitów, Gadytów, plemię Efraima, plemię Judy, i połowę plemienia Manassesa. Ciekawe dlaczego wymieniona jest tylko połowa plemienia Manassesa? Cytat: „Następnie Jozue przemówił do Rubenitów, Gadytów i połowy pokolenia Manassesa…” (Joz 1, 12). Czyżby druga połowa pozostała w Egipcie. Przy podziale Kanaanu jest już wymieniona druga połowa pokolenia Manassesa, i połowa pokolenia Manassesa, chyba pierwsza.

 

 

Lakisz

 

Korespondencja z Amarny podaje nazwiska dwóch władców miasta Lakisz sprzed podboju Kanaanu przez Izraelitów: Zimredda oraz Siptibalu. W listach tych władcy Lakisz (wraz z książętami innych miast kananejskich) zwracają się do faraona z prośbą o wsparcie w walce z bandami Habiru (Hebrajczycy). W połowie XIV w. p.n.e. miasto zostało zrujnowane, co przypisywane jest agresji Habiru. Według Biblii miasto zostało zdobyte przez Jozuego (Joz 10, 31-32). W X w. p.n.e. dostrzega się w Lakisz wpływy kultury izraelskiej. Miasto miało być przebudowane za czasów syna Salomona, Roboama, który z tego miasta uczynił twierdzę w celu obrony przed najazdami Filistynów i Egipcjan (2 Krn 10,5-12).

Jozue z całym Izraelem udał się następnie z Libny do Lakisz, obległ je i natarł na nie. I wydał Pan również Lakisz w ręce Izraela, który na drugi dzień zdobył je i zabił ostrzem miecza wszystkich żyjących w nim, zupełnie tak, jak uczynił z Libną. Wówczas Horan, król Gezer, przybył, aby wspomóc Lakisz, lecz Jozue zadał mu taką klęskę, iż z jego ludu nikt nie ocalał. Później Jozue, a z nim cały Izrael udali się z Lakisz do Eglonu, oblegli go i natarli na niego. Zdobyli go tego samego dnia i pobili ostrzem miecza. Wszystko, co w nim żyło, tegoż dnia zostało obłożone klątwą, zupełnie tak, jak w Lakisz. Z Eglonu udał się Jozue, a z nim cały Izrael do Hebronu i natarł na niego. I zdobyli go, i porazili ostrzem miecza jego króla i wszystkich mieszkańców przyległych jego miast, nie pozostawiając nikogo przy życiu, jak uczynił [Jozue] z Eglonem. Miasto i wszystko, co w nim żyło, zostało również obłożone klątwą. Jozue wraz z całym Izraelem wrócił do Debiru i natarł na niego. I zdobył go wraz z jego królem i wszystkimi przyległymi doń miastami: pobili go ostrzem miecza i obłożyli klątwą wszystko, co w nim żyło, nie oszczędzając nikogo. Jak postąpił z Hebronem, tak uczynił z Debirem i jego królem, jak przedtem uczynił z Libną i jej królem (Joz 10, 31-32).

Przy podziale ziem kannanejskich w Gigal, miasto Lakisz otrzymało pokolenie Judy (Joz 15, 37).

 

 

Dwanaście kamieni

 

Księga Jozuego została opracowana z różnych źródeł. Za słusznością tego poglądu przemawia np. to, że w jednym miejscu wspomina się, że lud zebrał z Jordanu dwanaście kamieni i zaniósł je do Gilgal, a dalej, że Jozue położył dwanaście kamieni w środku Jordanu.

Twierdzenie: „I Izraelici uczynili tak, jak im polecił Jozue. Wzięli dwanaście kamieni ze środka Jordanu, jak Pan rozkazał Jozuemu, według liczby pokoleń Izraelitów, przynieśli je ze sobą na miejsce nocnego postoju i tam je położyli” (Joz 4, 8).

Przeczenie: „Dwanaście kamieni położył również Jozue na środku Jordanu, na miejscu, na którym stały nogi kapłanów niosących Arkę Przymierza” (Joz 4, 9). Twierdzi się, że lud wziął ze środka Jordanu dwanaście kamieni, a w wierszu następnym zaprzecza się, i twierdzi się, że to Jozue położył dwanaście kamieni na środku Jordanu. Bez sensu.

Z tą sprzecznością łatwo uporał się tłumacz Księgi Jozuego w Biblii Tysiąclecia – po prostu dodał słowo „również”, którego brak w oryginale (Witold Tyloch, „Dzieje ksiąg Starego Testamentu”, KiW, Warszawa 1985).

W wierszu 20 znowu występuje sprzeczność: „Owe zaś dwanaście kamieni, które zabrano z Jordanu, Jozue ustawił w Gilgal…” (Joz 4, 20). Gilgal było pierwsza stolicą Izraela w Kanaanie. Tu dokonano obrzezania i świętowano Paschę.

 

 

Obchód Paschy

 

„Rozłożyli się obozem Izraelici w Gilgal i tam obchodzili Paschę czternastego dnia miesiąca wieczorem, na stepach Jerycha. Następnego dnia Paschy jedli z plonu tej krainy, chleby przaśne i ziarna prażone tego samego dnia. Manna ustała następnego dnia gdy zaczęli jeść plon tej ziemi. Nie mieli już więcej Izraelici manny, lecz żywili się tego roku z plonów ziemi Kanaan” (Joz 5, 10). Jozue nie mógł obchodzić Paschy, bo jej nie znał. Prawo Paschy zostało ustanowione przez Mojżesza, 120 lat później. Poniżej cytat:

„W pierwszym miesiącu drugiego roku po wyjściu z Egiptu mówił Pan do Mojżesza na pustyni Synaj: <W oznaczonym czasie winni Izraelici obchodzić Paschę. Będziecie ją obchodzić dnia czternastego tego miesiąca, o zmierzchu. Macie ją obchodzić według odnoszących się do niej praw i zwyczajów>. Nakazał więc Mojżesz Izraelitom obchodzić Paschę. Obchodzili ją na pustyni Synaj dnia czternastego pierwszego miesiąca, o zmierzchu. Izraelici wykonali dokładnie wszystko, co Pan nakazał Mojżeszowi” (Lb 9, 1).

 

 

Arka Przymierza

 

W Księdze Wyjścia arka nazywa się Arką Świadectwa (Wj 39, 35); 40, 3; 40, 21). Natomiast w Księdze Jozuego nazywa się Arką Pańską: „Wtedy Jozue rozdarł swoje szaty i padł twarzą na ziemię przed Arką Pańską (Joz 7, 6), oraz nazywana jest Arką Przymierza. „Po upływie trzech dni przeszli zwierzchnicy przez obóz i wydali polecenie ludowi: <Gdy ujrzycie Arkę Przymierza Pana, Boga waszego, i niosących ją kapłanów-lewitów, wyruszcie i wy z waszego postoju i postępujcie za nią” (Joz 3, 2).

Dalej: „Następnie powiedział Jozue do kapłanów: <Weźcie Arkę Przymierza i idźcie na czele ludu. Ci wzięli Arkę Przymierza i wyszli na czoło pochodu>” (Joz 3, 6). Następnie arka jest już nazwana Arką Świadectwa: „Rozkaż kapłanom niosącym Arkę Świadectwa, by wyszli z Jordanu” (Joz 4, 16). Poniżej jest nazwana Arką Przymierza Pańskiego (Joz 4, 18).

Arkę Przymierza Pańskiego, wykonaną przez Mojżesza (Pwt 10,5) nosili kapłani, synowie Lewiego (Pwt 31, 9). Wymieniona w tej księdze Arka jest wcześniejsza o 120 lat od Arki Mojżesza. Arka Przymierza Jozuego prawdopodobnie została wyniesiona z Egiptu. Kapłani w Heliopolis i Tebach nosili podczas procesji małe szkatułki zawierające jakiś przedmiot kultowy. Szkatułki te osłaniały skrzydłami dwa geniusze czy duchy opiekuńcze. Cherubiny na Arce Mojżesza są pochodzenia egipskiego. W II tysiącleciu p.n.e. panował na Bliskim Wschodzie zwyczaj umieszczania traktatów i przymierzy w świątyni u stóp boga. Na przykład w liście faraona Ramzesa II do króla hetyckiego mowa o umieszczeniu przymierza między obu państwami pod stopami Teszuba, hetyckiego boga, a egipska kopia została złożona u stop boga słońca Re. Analogie te wskazują na kluczowa rolę tablic z przykazaniami w Arce Przymierza, a zarazem na jej role jako podnóżka Boga, którego chwała ukazywała sie nad nią, skąd Bóg przemawiał (Znaki Czasu lipiec-sierpień 2014).

Zgodnie z tradycją żydowską, w arce przechowywano laskę Aarona (która zakwitła), dzban z manną i dwie kamienne tablice z tekstem Dekalogu; tradycję tę podziela autor Listu do Hebrajczyków (Hbr 9,4). Natomiast zgodnie z 1 Krl 8,9 w czasach Salomona znajdowały się tam jedynie tablice Przymierza. Jahwe miał wręczyć te tablice Mojżeszowi na górze Synaj, w trakcie wędrówki ludu Izraela z Egiptu do Ziemi Obiecanej. Księga Prawa (Tora) nie była w Arce, lecz była położona obok niej.

 

 

Prawo o ołtarzu

 

„Uczynisz Mi ołtarz z ziemi i będziesz składał na nim twoje całopalenia, twoje ofiary biesiadne z twojej trzody i z bydła na każdym miejscu, gdzie każę ci wspominać moje imię. Przyjdę do ciebie i będę ci błogosławił. A jeśli uczynisz Mi ołtarz z kamieni, to nie buduj go z kamieni ciosowych, bo zbezcześcisz go, gdy przyłożysz do niego swoje dłuto. Nie będziesz wstępował po stopniach do mojego ołtarza, żeby się nie odkryła nagość twoja” (Wj 20, 24). Według tej Księgi, składanie ofiar było przywilejem i obowiązkiem tylko potomków Aarona. Natomiast w Księdze Powtórzonego Prawa ofiary mogli składać lewici.

Twierdzenie: „I będą je nosić Aaron i jego synowie, ile razy będą wchodzić do Namiotu Spotkania lub będą zbliżać się do ołtarza (Wj 28, 43).

Przeczenie: „Jeśli lewita, przebywający w jednym z twoich miast w całym Izraelu, zapragnie kiedykolwiek pójść do miejsca wybranego przez Pana, aby spełnić posługi ku czci imienia Pana, Boga twego, jak wszyscy jego bracia lewici, będący tam na służbie przed obliczem Pana, będzie jadł równą część z nimi, bez uszczerbku dla swych dochodów z ojcowizny” (Pwt 18, 6).

Obowiązki Lewitów: „Przemówił znowu Pan do Mojżesza tymi słowami: <Każ się zbliżyć pokoleniu Lewiego i postaw [je] przed kapłanem Aaronem: niechaj mu służą! Pełniąc służbę w przybytku, troszczyć się będą wszyscy o to, o co on sam i cała społeczność winna dbać w związku z Namiotem Spotkania. Winni strzec wszystkich sprzętów Namiotu Spotkania i wezmą na siebie staranie o to wszystko, o co winni się troszczyć Izraelici, gdy chodzi o pełnienie służby w przybytku. Oddaj więc lewitów Aaronowi i jego synom; winni mu być całkowicie oddani ze strony Izraelitów. Aaronowi i jego synom zlecisz, by pełnili powierzoną im służbę kapłańską. Gdyby się zbliżył ktoś niepowołany, ma być ukarany śmiercią> (Lb 3, 5).

 

 

Namiot Spotkania i Przybytek Świadectwa

 

Budowa przybytku: „Dnia pierwszego drugiego miesiąca, w drugim roku po wyjściu z Egiptu, gdy ukończył Mojżesz budowę przybytku, namaścił go i poświęcił wraz ze wszystkimi sprzętami…”(Lb 7, 1-87).

W Księdze Jozuego jest brak Namiotu Spotkania (Wj 33, 7-11) i Przybytku Świadectwa, którego opis budowy znajduje się w Księdze Wyjścia (Wj 38, 24).

Namiot Spotkania: „Mojżesz zaś wziął namiot i rozbił go za obozem, i nazwał go Namiotem Spotkania. A ktokolwiek chciał się zwrócić do Pana, szedł do Namiotu Spotkania, który był poza obozem. Ile zaś razy Mojżesz szedł do namiotu, cały lud stawał przy wejściu do swych namiotów i patrzał na Mojżesza, aż wszedł do namiotu. Ile zaś razy Mojżesz wszedł do namiotu, zstępował słup obłoku i stawał u wejścia do namiotu, i wtedy [Pan] rozmawiał z Mojżeszem. Cały lud widział, że słup obłoku stawał u wejścia do namiotu. Cały lud stawał i każdy oddawał pokłon u wejścia do swego namiotu. A Pan rozmawiał z Mojżeszem twarzą w twarz, jak się rozmawia z przyjacielem” (Wj 33. 7-11). Po wybudowaniu przybytku Namiot Spotkania został umieszczony w jego wnętrzu: „Każdy uzdolniony z was winien przyjść i wykonać to, co Pan nakazał, to jest przybytek i jego namiot…” (Wj 35, 10).

Mojżesz buduje ołtarz dla przybytku: „I zbudował ołtarz z drzewa akacjowego, mający pięć łokci długości i pięć łokci szerokości. Ołtarz był kwadratowy, na trzy łokcie wysoki. I uczynił rogi na czterech narożnikach ołtarza, i wychodziły z niego, i pokrył je brązem. I sporządził sprzęty do ołtarza, jak popielnice, łopatki, kropielnice, widełki i kadzielnice. Wszystkie jego sprzęty sporządził z brązu. Z brązu też wykonał kratę do ołtarza w formie siatki, poniżej jego krawędzi od dołu aż do połowy wysokości. Nad kratą zaś z brązu odlał cztery pierścienie na drążki na czterech rogach. Zrobił zaś te drążki z drzewa akacjowego i pokrył je brązem. I włożył te drążki do pierścieni znajdujących się po bokach ołtarza, aby go na nich przenosić. Uczynił zaś go z desek, tak aby wewnątrz był wydrążony. I uczynił kadź z brązu z podstawą również z brązu, wykonaną z lusterek kobiet pełniących służbę przy wejściu do namiotu” (Wj 38, 1).

Przybytek składał się z dziedzińca i przybytku właściwego, zaś przybytek właściwy z Miejsca Świętego i Miejsca Najświętszego, w którym spoczywała Arka Przymierza. Opisany wyżej ołtarz znajdował się na dziedzińcu.

Jozue działał ponad sto lat wcześniej od Mojżesza, i nie mógł znać przybytku, ani Namiotu Spotkania, ani ołtarza na dziedzińcu przybytku, które wybudowano za Mojżesza, dlatego zbudował ołtarz na górze Ebal. Dopiero później po wybudowaniu Namiotu Spotkania wprowadzono prawo składania ofiar biesiadnych dla Pana przed wejście do Namiotu Spotkaniu, gdyż na dziedzińcu znajdował się ołtarz.

„…Dlatego Izraelici będą przyprowadzać ofiary swoje, które składali dotychczas na polu; będą je przyprowadzać do Pana, przed wejście do Namiotu Spotkania, do kapłana, i będą je składać jako ofiary biesiadne dla Pana. Kapłan pokropi krwią ołtarz Pana przy wejściu do Namiotu Spotkania, a tłuszcz zamieni w dym jako miłą woń dla Pana (Kpł 17, 5).

 

 

Jozue buduje ołtarz na górze Ebal

 

To dlaczego Jozue, który według Biblii, żył po Mojżeszu, wybudował ołtarz dla Pana na górze Ebel? Nie! Jozue żył przed Mojżeszem, i dlatego nie znał Namiotu Spotkania. „Wtedy Jozue zbudował ołtarz dla Pana, Boga Izraela, na górze Ebal, jak rozkazał Mojżesz, sługa Pana, Izraelitom: jak napisano w księdze Prawa Mojżesza: Ołtarz z kamieni surowych, nie ociosanych żelazem. Na nim złożono Panu ofiary uwielbienia i biesiadne. Jozue sporządził tamże na kamieniach odpis Prawa, które Mojżesz spisał dla Izraelitów. Następnie cały Izrael i jego starsi, zwierzchnicy ludu i sędziowie, zarówno cudzoziemcy, jak i współplemienni, stanęli po obu stronach arki, naprzeciw kapłanów i lewitów, połowa po stronie góry Garizim, a druga połowa po stronie góry Ebal, jak już uprzednio zarządził Mojżesz, sługa Pana, aby pobłogosławić lud Izraela. Następnie Jozue odczytał wszystkie słowa Prawa, błogosławieństwo i przekleństwo, wszystko dokładnie, jak napisano w księdze Prawa. Nie opuścił Jozue ani jednego polecenia danego przez Mojżesza, ale odczytał je wobec całego zgromadzenia Izraela, w obecności kobiet, dzieci i cudzoziemców, którzy zamieszkali wśród ludności” (Joz 8, 30-35). Jozue nie mógł odczytać księgi Prawa, bo jej wówczas jeszcze nie było.

 

 

Mojżesz nakazuje budowę ołtarza na górze Ebal

 

Mojżesz żył po podbojach dokonanych przez Jozuego w Kanaanie, i redaktorzy Biblii powinni wiedzieć, że Jozue już wcześniej zbudował ołtarz na górze Ebel. Jeżeli Mojżesz zbudował Namiot Spotkania i Przybytek Świadectwa, po co miałby nakazać budowę ołtarza na górze Ebel?

„Mojżesz razem ze starszymi Izraela wydał taki nakaz: Zachowajcie całe to Prawo, które ja wam dziś ogłaszam. A po przejściu Jordanu do ziemi, którą daje ci Pan, Bóg twój, postawisz wielkie kamienie i pobielisz je wapnem. Wypiszesz wszystkie słowa tego Prawa po przejściu, aby wkroczyć do ziemi, którą wam daje Pan, Bóg twój – ziemi opływającej w mleko i miód – jak wam przyrzekł Pan, Bóg ojców waszych. Gdy przejdziecie Jordan, postawicie te kamienie, jak ja wam dziś nakazuję, na górze Ebal i wapnem je pobielicie. I wystawicie tam ołtarz ku czci Pana, Boga swego, ołtarz z kamieni, których nie obrabiało żelazo. Z kamieni nieciosanych zbudujecie ten ołtarz dla Pana, Boga swego, i złożycie na nim ofiary całopalne ku czci Pana, Boga swego. Jemu złożycie też ofiary biesiadne, spożyjecie je na miejscu i będziecie się cieszyć wobec Pana, Boga swego. Na kamieniach wypiszecie wszystkie słowa tego Prawa. Wyryjcie je dobrze! Potem Mojżesz i kapłani-lewici rzekli do całego Izraela te słowa…” (Pwt (27, 2-9).

Z księgi tej wynika, że to kapłani-lewici składaki ofiary na ołtarzu, a nie Aaron lub jego synowie. Ołtarz ten więc zbudował Jozue, a nie Mojżesz, gdyż za Jozuego nie było jeszcze Aarona.

A kiedy Jahwe, twój Bóg, wprowadzi cię już do kraju, który masz wziąć w posiadanie, to na górze Garizim odczytasz błogosławieństwo, a na górze Ebal – przekleństwo (Pwt 11, 29).

 

 

Ołtarz nad brzegiem Jordanu

 

Tak jak i Jozue zbudował ołtarz na górze Ebal, tak i potomkowie Gada, Rubena z połową pokolenia Manassesa zbudowali ołtarz w Gilead: „Potomkowie Rubena i potomkowie Gada wrócili wraz z połową pokolenia Manassesa i opuścili Izraelitów w Szilo, położonym w ziemi Kanaan, aby się udać do ziemi Gilead, do kraju swej posiadłości, gdzie się osiedlili zgodnie z rozkazem Pana, danym Mojżeszowi. Gdy przybyli w okolicę nad Jordanem, położoną jeszcze w kraju Kanaan, potomkowie Rubena, potomkowie Gada i połowa pokolenia Manassesa zbudowali tam ołtarz nad brzegiem Jordanu, ołtarz wyglądający okazale. I usłyszeli Izraelici wiadomość: <Oto potomkowie Rubena, potomkowie Gada i połowa pokolenia Manassesa zbudowali ołtarz naprzeciw ziemi Kanaan w okolicy Jordanu, na brzegu Izraelitów>. Usłyszeli tę wiadomość Izraelici i cała społeczność Izraelitów zebrała się w Szilo, aby wyruszyć przeciw nim na wojnę” (Joz 22, 9). Ołtarz ten został nazwany [Świadectwem], ponieważ mówili: <Oto jest świadectwo wśród nas, ze Pan jest Bogiem> (Joz 22, 34).

Tak jak i Jozue żył 120 lat przed Mojżeszem, to również te pokolenia żyły przed Mojżeszem, gdyż nie znali Namiotu Spotkania i Przybytku Świadectwa.

 

 

Anakici

 

Jozue gdyby żył po Mojżeszu, to pisał by o Filistynach, a nie o Anakitach. Jozue nie walczył z Filistynami, tylko z Anakitami. W owym czasie Jozue w walce zwyciężył Anakitów z gór, z Hebronu, z Debiru, z Anab i ze wszystkich gór judzkich, i ze wszystkich gór izraelskich. Na nich wszystkich wraz z ich miastami Jozue rzucił klątwę. Anakici nie pozostali już w kraju Izraelitów, z wyjątkiem Gazy, Gat i Aszdodu” (Joz 11, 21).

Za Jozuego nie było jeszcze Filistynów, przybyli dopiero za Mojżesza w XII w. jako Kaftoryci. Wymienione miasta: Gaza, Gat i Aszdod będą później miastami filistyńskimi. „W krainie nadmorskiej mieszkali Filistyni. Zajęli oni urodzajny pas wybrzeża na południe od góry Karmel. Ich miasta to Gaza, Aszkelon, Aszdod, Gat i Ekron”. Wcześniej mieszkali w nich Anakici, i to z nimi walczył Jozue. Jak z tego wynika, Jozue podbijał Kanaan sto dwadzieścia lat wcześniej od Mojżesza.

Błąd się powtarza. Przy podziale Kanaanu są wymienione „okręgi Filistynów” i kraje „pięciu władców filistyńskich”, których wówczas jeszcze nie było: „Gdy Jozue zestarzał się i był w podeszłym wieku, rzekł Pan do niego: <Jesteś stary, w podeszłym wieku, a pozostał jeszcze znaczny kraj do zdobycia. Oto ten kraj pozostaje: wszystkie okręgi Filistynów i cały Geszur, od Szichoru, na granicy Egiptu, aż do granicy Ekronu na północy uważa się za kraj kananejski; [kraje] pięciu władców filistyńskich z Gazy, Aszdodu, Aszkelonu, Gat i Ekronu oraz Awwici…” (Joz 13, 1).

W Księdze Powtórzonego Prawa pisze o zajęciu tych ziem przez Kafotrytów (Filistynowie) przybyłych z Kaftor (Kreta). „Wtedy rzekł do mnie Pan: Nie napadaj na Moabitów, nie podejmuj z nimi wojny, bo nie oddam ci nic z ich ziemi na własność, gdyż synom Lota dałem na własność Ar. Poprzednio mieszkali w niej Emici, naród wielki, liczny i wysoki jak Anakici. Zaliczano ich do Refaitów, jak i Anakitów. Lecz Moabici nazywają ich Emitami. W Seirze mieszkali dawniej Choryci, lecz synowie Ezawa wypędzili ich i wyniszczyli, aby się osiedlić na ich miejscu, jak uczynił Izrael w ziemi, którą mu Pan dał w posiadanie. A teraz w drogę! Przejdźcie przez potok Zared! Przeszliśmy więc przez potok Zared. Cały czas podróży w Kadesz-Barnea do potoku Zared wynosił trzydzieści osiem lat, aż wyginęło w obozie całe pokolenie mężów zdatnych do walki, jak im to Pan poprzysiągł. Tak zaciążyła nad nimi ręka Pana, aby ich usunąć z obozu, aż do zupełnego zniknięcia. Skoro wyginęli spośród ludu wszyscy mężowie zdatni do wojny, rzekł do mnie Pan: Ty dziś masz przejść Ar, granicę Moabu, aby zbliżyć się do synów Ammona. Nie zaczepiaj ich, nie wszczynaj z nimi wojny, gdyż nie dałem ci na własność niczego z ziemi synów Ammona, ponieważ synom Lota dałem ją na własność. Również tę ziemię zamieszkiwali poprzednio Refaici, których Ammonici nazywali Zamzummitami. Naród to wielki, liczny i wysoki jak Anakici. Wytracił ich Pan przed Ammonitami, którzy ich wypędzili i osiedlili się na ich miejscu. Tak też uczynił mieszkającym w Seirze synom Ezawa, wytracając przed nimi Chorytów, których oni wypędzili, i sami mieszkają na ich miejscu aż do tego czasu. W ten sposób i Chiwwitów, zamieszkujących miejscowości aż do Gazy, wytracili Kaftoryci, którzy przybyli z Kaftor, by się na ich miejscu osiedlić (Pwt 2, 18).

Była to druga fala Ludów Morza, które przybyły do Kanaanu. Pierwsza miała miejsce około 1200-1225 p.n.e. Drugi najazd miał miejsce około 1190 r. p.n.e. Pokonani przez faraona Ramzesa III w 1190 p.n.e., osiedli się w zachodnim Kanaanie. Według źródeł egipskich zostali tam osadzeni przez zwycięskiego władcę Egiptu.

Chiwwici byli w przymierzu z Jozue: „Żadne miasto nie zawarło pokoju z Izraelitami prócz Chiwwitów mieszkających w Gibeonie (Joz 11, 19).

 

Wszystkie cytaty z Biblii Tysiąclecia: „Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu”, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań – Warszawa 1988.

Przeczytaj:   Część IV.

 

Stanisław Bulza

  • Ilustracja tytułowa: Arka przed murami Jerycha, obraz Jacques’a J. Tissota. Źródło: pl.wikipedia.org. / wybór zdjęcia wg.pco

Przeczytaj więcej artykułów tego autora >   >   > TUTAJ .

Stanisław Bulza na FB ….

 

   , 2018.12.01.

Autor: Stanisław Bulza