Stanisław Kozicki: KTO RZĄDZIŁ W POLSCE od 1918 do 1926 roku?


Stanisław Kozicki, POLITYKA NARODOWA, Nr 4, Warszawa, Czerwiec 1938 r.

KTO RZĄDZIŁ W POLSCE

od 1918 do 1926 roku?

 I.

Na temat powyższy toczyła się niedawno dyskusja między „Warszawskim Dziennikiem Narodowym” a „Gazetą Polską”. Dyskusja ta nie doprowadziła do żadnego wyniku, a obydwie strony pozostały na swoich pozycjach. Zagadnienie to jednak nie jest obojętne powinno raz wreszcie doczekać się jasnej i nieulegającej wątpliwości odpowiedzi.

Zamierzamy to zrobić na tym miejscu. Oprzemy się na znanych i nie ulegających wątpliwości faktach, a mianowicie na składzie osobowym czternastu gabinetów, jakie istniały od listopada r. 1918 do maja r. 1926.

 1. Rząd lubelski — listopad 1918 r.

 Rząd ten powstał w nocy z 6 na 7 listopada i istniał 5 dni.

Skład jego był następujący: Premier i sprawy zagraniczne — Ignacy Daszyński, sprawy wewnętrzne — Stanisław Thugutt, komunikacja — Jędrzej Moraczewski, oświata — Gabriel Dubiel, rolnictwo Juliusz Poniatowski, przemysł — Bronisław Ziemięcki, praca i opieka społeczna — Tomasz Arciszewski, aprowizacja — Wincenty Witos, roboty publiczne — Marian Malinowski, skarb i kooperatywy — Medard Downarowicz, wojsko — Edward Rydz-Śmigły, propaganda — Wacław Sieroszewski, dwaj ministrowie bez teki — Błażej Stolarski i Tomasz Nocznicki. Ministrem sprawiedliwości miał zostać Leon Supiński.

Było w tym rządzie: 6 ludowców, 5 socjalistów, 3 z pośród radykalnej inteligencji i 1 bezpartyjny wojskowy.

Wincenty Witos opuścił Lublin zaraz po sformowaniu się rządu.

Rząd ten był przeto sformułowany bez udziału Demokracji Narodowej.

10 listopada przyjechał do Warszawy z Magdeburga Józef Piłsudski. Na jego żądanie rząd Daszyńskgo ustąpił, a Piłsudski otrzymawszy władzę z rąk Rady Regencyjnej, powierzył Ignacemu Daszyńskiemu utworzenie nowego rządu. Do tego jednak nie doszło. Daszyński cofnął się i misję utworzenia rządu otrzymał inny socjalista Jędrzej Moraczewski.

 2. Rząd Moraczewskiego — 18 listopada 1918 16 stycznia 1919.

Do tego rządu zamierzano dopuścić 3 demokratów narodowych, jako przedstawicieli b. zaboru pruskiego. Ci jednak postawili warunki, których nie przyjęto. Powstał tedy rząd tego samego typu, co rząd lubelski.

Skład jego był następujący: premier i minister komunikacji — J. Moraczewski, sprawy zagraniczne Leon Wasilewski, oświata — Ksawery Prauss, poczta — Tomasz Arciszewski, praca i opieka społeczna — Bronisław Ziemięcki, minister bez teki — Marian Malinowski, sprawy wewnętrzne — Stanisław Thugutt, min. bez teki — Tomasz Nocznicki, min. dla Galicji — Wincenty Witos, roboty publiczne — Andrzej Kędzior, rolnictwo — Franciszek Wojda, sprawiedliwość — Leon Supiński, kultura i sztuka Medard Downarowicz, przemysł i handel — Jerzy Iwanowski, wojsko gen. Szeptycki.

Było tedy w rządzie: 6 socjalistów, 2 ludowców-wyzwoleńców, 2 ludowców z grupy Witosa, 2 z radykalnej inteligencji, 1 ze Zjednoczenia Ludowego i 2 bezpartyjnych. Rezerwowano dwie teki dla ludowców i 2 dla Poznańczyków (demokratów-narodowych). Ci ostatni odmówili i wówczas weszli do rządu: Błażej Stolarski (rolnictwo), Józef Pruchnik (roboty publiczne), Stanisław Stączek (komunikacja) i Franciszek Wójcik (bez teki). Wszystko to ludowcy różnych odcieni. Wreszcie weszło trzech fachowców: Władysław Byrka (skarb), Antoni Minkiewicz (aprowizacja) i Witold Chodźko (zdrowie).

Było to zatem nowe wydanie rządu lubelskiego przy udziale socjalistów, ludowców różnego autoramentu, radykalnej inteligencji i bezpartyjnych. Ani jednego demokraty-narodowego.

W nocy z dn. 4 na 5 stycznia 1919 r. dokonano zamachu na rząd. Zamach się nie udał, lecz w jego następstwie rząd podał się do dymisji (16 stycznia). Piłsudski w charakterze Naczelnika Państwa przyjął dymisję i mianował nowy rząd z Ignacym Paderewskim jako premierem.

 3. Rząd Paderewskiego — 16 stycznia 1919 — 27 listopada 1919.

 Byt to rząd złożony z osób nie zaangażowanych politycznie. Skład jego był następujący: premier i sprawy zagraniczne — Ignacy Paderewski, sprawy wewnętrzne — Stanisław Wojciechowski, sprawy wojskowe — pułk. Wroczyński, a od 27 lutego gen. Józef Leśniewski, skarb — Józef Englich, sprawiedliwość — Leon Supiński, oświata — Jan Łukaszewicz, rolnictwo — Stanisław Janicki, przemysł i handel — Kazimierz Hącia, komunikacja — Julian Eberhardt, roboty publiczne — Józef Pruchnik, praca i opieka społeczna — Jerzy Iwanowski, poczta — Hubert Ignacy Linde, aprowizacja

— Antoni Minkiewicz, kultura i sztuka — Zenon Przesmycki, zdrowie — Tomasz Janiszewski.

W rządzie tym nie było ani jednego demokraty narodowego, zbliżony do demokracji narodowej był Linde, minister poczty, polityką jednak, w ścisłym tego słowa znaczeniu, się nie interesował.

W styczniu r. 1919 odbyły się wybory do Sejmu. Wybrano 226 posłów z dawnego Królestwa Polskiego i 70 z Galicji Zachodniej. Z Galicji wschodniej i ze Śląska Cieszyńskiego weszli dawni posłowie do parlamentu austriackiego. Później odbyły się dodatkowe wybory w b. zaborze pruskim, w okręgach białostockim i kieleckim, oraz weszło 20 posłów wybranych przez Sejm wileński. Ostatecznie Sejm Ustawodawczy składał się z 432 posłów.

Demokracja Narodowa weszła do Sejmu jako część składowa Związku Ludowo – Narodowego. Na początku Związek liczył 140 posłów, co stanowiło 35,8%. Po różnych zmianach pozostało w Związku 71 posłów, czyli 18,1%.

W gabinecie Paderewskiego zaszły pewne zmiany. W sierpniu 1919 r. wszedł doń Władysław Seyda (dem. – narodowy) w charakterze ministra b. dzielnicy pruskiej. W kwietniu Englicha w min. skarbu zastąpił Stanisław Karpiński, którego zastąpił w sierpniu Leon Biliński. Minkiewicza zastąpił najprzód Oskar Sobański, a po tym Stanisław Śliwiński, Hącię Ignacy Szczeniowski, a Janickiego Zygmunt Chmielewski. Władysław Seyda nie miał wpływu na ogólną politykę gabinetu, również zbliżeni do dem. – narodowej Karpiński i Śliwiński byli ministrami fachowymi.

Gdy w Sejmie powstała większość złożona ze stronnictw centrowych, Paderewski ustąpił, a jego miejsce zajął Leopold Skulski.

 4. Rząd Skulskiego — 13 grudnia 1919 r. — 9 czerwca 1920 r.

 Rząd ten opierał się na koalicji złożonej z Narodowego Zjednoczenia Ludowego, Chrześcijańskiej Demokracji i Zjednoczenia Mieszczańskiego. Skład jego był następujący: premier — Leopold Skulski, sprawy wewnętrzne — Stanisław Wojciechowski, wojsko — gen. Leśniewski, aprowizacja — St. Śliwiński, dzielnica pruska — Władysław Seyda, sprawy zagraniczne — Stanisław Patek z dwoma wiceministrami — Stefanem Dąbrowskim i Janem Dąbskim (ludowcem), skarb — Władysław Grabski, kolej — Kazimierz Bartel, praca — Edward Pepłowski, sprawiedliwość — Jan Hebdzyński, oświata — Tadeusz Łopuszański, poczta — Ludwik Tołłoczko, roboty publiczne — Andrzej Kędzior, rolnictwo — Franciszek Bardel.

W rządzie tym było dwóch członków Związku Ludowo-Narodowego: Władysław Grabski i Władysław Seyda. Wł. Grabski był już wtedy jednak bardzo luźno związany z demokracją – narodową, Władysław Seyda zajmował się sprawami specjalnymi, a Marian Seyda był tylko wiceministrem.

W kwietniu 1920 wybuchła wojna z Sowietami. W czerwcu wystąpili z rządu przedstawiciele Piasta. Rząd podał się do dymisji. Tworzenie nowego rządu trwało długo, wreszcie powstał rząd pozaparlamentarny pod przewodnictwem Władysława Grabskiego.

 5. Rząd Wł. Grabskiego — 24 czerwca 1920 r. — 20 lipca 1920 r.

Z poprzedniego rządu weszli ponownie — gen. Leśniewski, Łopuszański, Bardel, Tołłoczko, Śliwiński i dr Chodźko. Obok nich zaś ministrowie nowi: spraw wewnętrznych — Józef Kuczyński, spraw zagranicznych — Ks. Eustachy Sapieha, sprawiedliwości — Jan Morawski, rolnictwo — Franciszek Bujak, przemysłu i handlu — Wiesław Chrzanowski, robót publicznych — Gabriel Narutowicz i dzielnicy pruskiej — Władysław Kucharski (d. n.).

Był to rząd pozaparlamentarny. Był w nim demokrata – narodowy (Władysław Kucharski), który miał ministerstwo nie polityczne — dzielnicy pruskiej.

Niepowodzenie wojenne i nieudana próba zawieszenia broni spowodowały zastąpienie rządu Grabskiego przez rząd koalicyjny pod przewodnictwem Wincentego Witosa.

 6. Rząd W. Witosa — 20 lipca 1920 — 13 września 1921.

 Premierem został W. Witos, wicepremierem Ignacy Daszyński. Z poprzedniego rządu zostali — Wł. Grabski, Sapieha, Chrzanowski, Bartel, Narutowicz, Chodźko, Śliwiński, Kucharski i gen. Leśniewski. Tego ostatniego wkrótce zastąpił gen. Sosnkowski. Weszli zaś do rządu następujący nowi ministrowie: L. Skulski (sprawy wewnętrzne), Stanisław Nowodworski (sprawiedliwość), Maciej Rataj (oświata); Juliusz Poniatowski (rolnictwo), Edward Pepłowski (praca), Władysław Stesłowicz (poczta), Jan Henrich (kultura i sztuka).

W tym rządzie koalicyjnym Związek Ludowo – Narodowy był reprezentowany przez Wł. Grabskiego. Gdy wszakże Związek postanowił w listopadzie r. 1920 swego przedstawiciela wycofać, wówczas Wł. Grabski podał się do dymisji, lecz jednocześnie wystąpił ze Związku Ludowo-Narodowego. Na jego miejsce wszedł Jan Kanty Steczkowski. Później min. Chrzanowskiego zastąpił Stefan Przanowski, Bartla — Zygmunt Jasiński, Śliwińskiego — Bolesław Grodzicki. Rząd opierał się więc na stronnictwach centrowych.

Nastąpiły w nim dalsze zmiany. Ustąpili kolejno — Sapieha, Jankowski, Henrich, Nowodworski, a ich miejsce zajęli Konstanty Skirmunt, Ludwik Darowski, Bronisław Sobolewski. Wreszcie ustąpił cały rząd (13 września).

Do utworzenia rządu pozaparlamentarnego został powołany Antoni Ponikowski.

 7. Rząd A. Ponikowskiego — 20 września 1921 2 czerwca 1922.

 Skład tego rządu był następujący: premier i oświata — Antoni Ponikowski, spr. zagraniczne Konstanty Skirmunt, wojsko — gen. Sosnkowski, sprawiedliwość — Bronisław Sobolewski, — rolnictwo — T. Raczyński, roboty publiczne — G. Narutowicz, praca — L. Darowski, poczta — Stesłowicz, zdrowie — dr Chodźko, sprawy wewnętrzne — Stanisław Downarowicz, skarb — Jerzy Michalski, Przemysł i Handel — Henryk Strasburger, komunikacja — J. Ebarhardt, dzielnica pruska — J. Trzciński.

Zbliżały się wybory. Naczelnik państwa wyraził swe niezadowolenie rządowi i wywołał przesilenie. Rząd podał się do dymisji (2 czerwca).

Po długim trwaniu przesilenia powierzył Naczelnik Państwa misję utworzenia rządu Arturowi Śliwińskiemu (28 czerwca).

 8. Rząd A. śliwińskiego — kilka dni.

Zostało 8 ministrów rządu poprzedniego — Kamieński, Narutowicz, Sosnkowski, Raczyński, Ossowski, Darowski, Chodźko, Zagórny, Marynowski. Przybyli nowi: skarbu — Zygmunt Jastrzębski, sprawiedliwości — Wacław Makowski, roboty publiczne — Władysław Ziemiński. Przy pierwszym spotkaniu z Sejmem dostał rząd Śliwińskiego votum nieufności.

Naczelnik Państwa powierzył misję utworzenia rządu prof. Julianowi Nowakowi.

 9. Rząd Nowaka — 31 lipca 1922 — 16 grudnia 1922.

 W skład tego rządu weszli częściowo ci sami ministrowie, którzy byli w dwóch rządach poprzednich. Nie będziemy ich przeto wyliczali. Nadmienimy tylko, że ministrem spraw zagranicznych był Gabriel Narutowicz.

Rząd prof. Nowaka przeprowadził w listopadzie r. 1922 wybory do Sejmu i Senatu. W wyborach tych Związek Ludowo-Narodowy, Chrześcijańska Demokracja i Chrześcijańskie Stronnictwo Ludowe wystąpiły razem pod nazwą Chrześcijański Związek Jedności Narodowej i wystawiły wspólną listę kandydatów. Otrzymały 29,1% głosów i 163 mandaty. W tym miał Związek Ludowo-Narodowy, który utworzył osobny klub w Sejmie, 98 mandatów. Po tragicznych wypadkach z grudnia 1922 r. ustąpił rząd prof. Nowaka. Premierem został gen. Władysław Sikorski.

 1O Rząd Wł. Sikorskiego — 16 grudnia 1922 — 26 maja 1923.

 Premierem i ministrem spraw wewnętrznych został gen. Władysław Sikorski, ministrem spraw zagranicznych — Aleksander Skrzyński, ministrem oświaty — Józef Mikułowski-Pomorski. Zresztą pozostali ministrowie z gabinetu prof. Nowaka. W rządzie tym nie było oczywiście ani jednego demokraty-narodowego.

Gdy w maju doszło do porozumienia między Wincentym Witosem, a stronnictwami, które sformowały wspólną listę pod nazwą Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej, podał się gen. Sikorski do dymisji, a rząd nowy sformował Wincenty Witos.

 11. Rząd W. Witosa — 26 maja 1923 — 14 grudnia 1923.

 Był to rząd parlamentarny, oparty o porozumienie między ludowcami, a Związkiem Ludowo-Narodowym, Chrześcijańską Demokracją i Str. Chrześcijańsko-Narodowym.

Skład nowego rządu był taki: premier — W. Witos sprawy wewnętrzne — Wł. Kiernik, sprawiedliwość — St. Nowodworski, sprawy zagraniczne — M. Seyda (d. n.), później R. Dmowski (d. n.), oświata — St. Głąbiński (n. d.), później St. Grabski (d. n.), przemysł i handel Wład. Kucharski, rolnictwo — Jerzy Gościcki (d. n.), później Alfred Chłapowski, skarb — Wł. Grabski, później H. Linde, poczta — Moszczeński, rob. Publ. — Łopuszański, praca — L. Darowski, później St. Smulski, kolej — L. Karliński, później Nosowicz, wojsko — generał Al. Osiński, później generał Szeptycki, zdrowie — J. Bujalski.

W rządzie Witosa było 4 członków Związku Ludowo – Narodowego.

Na skutek ustąpienia z Piasta kilkunastu posłów większość w Sejmie przestała istnieć i rząd Witosa podał się do dymisji. Nowy rząd utworzył Wł. Grabski.

 12. Rząd Wł. Grabskiego — 19 grudnia 1923 — 13 listopada 1925.

 Był to rząd pozaparlamentarny w takim składzie: premier i min. skarbu — Wł. Grabski, spr. wewnętrzne — Wł. Sołtan, później Hübner i Cyryl Ratajski, wojsko — gen. Sosnkowski, później Wł. Sikorski, sprawiedliwość — Wł. Wyganowski, później A. Żychliński, oświata — Bol. Miklaszewski, przemysł — Józef Kiedroń, później Cz. Klarner, kolej — B. Tyszka, praca, — L. Darowski, później Fr. Sokal, ref. rolna — Z. Ludkiewicz, sprawy zagraniczne — Bertoni, a od stycznia do lipca 1924 — hr. Maurycy Zamoyski, w r. 1925 zastąpił B. Miklaszewskiego w min. oświaty Stanisław Grabski, wicepremierem został Stanisław Thugutt.

Był to rząd pozaparlamentarny. Wszedł do niego członek Związku Ludowo-Narodowego, prof. St. Grabski. lecz nie jako reprezentant swego stronnictwa, a indywidualnie.

Gdy Wł. Grabski w listopadzie r. 1925 podał się do dymisji, został utworzony rząd koalicyjny pod przewodnictwem Aleksandra Skrzyńskiego.

 13. Rząd Al. Skrzyńskiego 20 listopada 1925 — 5 maja 1926.

 

Rząd RP Aleksandra Skrzynskiego 1926. Fot. WikiComm
Rząd RP Aleksandra Skrzynskiego 1926. Fot. WikiComm

W rządzie tym zasiadali przedstawiciele pięciu stronnictw sejmowych polskich, a mianowicie: ze Związku Ludowo-Narodowego — Stanisław Grabski (oświata) i Jerzy Zdziechowski (skarb), z Chrześcijańskiej Demokracji — Jan Piechocki (sprawiedliwość), z N.P.R. — Adam Chądzyński (koleje), z Piasta — Wł. Kiernik (rolnictwo) i Stanisław Osiecki (przemysł i handel), z Polskiej Partii Socjalistycznej — Jędrzej Moraczewski (roboty publiczne), a później Norbert Barlicki i Bron. Ziemięcki (praca). Trzy teki objęli ministrowie z poza parlamentu: Wład. Raczkiewicz (sprawy wewnętrzne), Józef Radwan (ref. rolna) i gen. Majewski (wojsko), a później gen. Lucjan Żeligowski.

W maju r. 1926 rząd Al. Skrzyńskiego podał się do dymisji, a jego miejsce zajął rząd koalicyjny W. Witosa.

 14. Rząd W. Witosa — 10-13 maja 1926 r.

 Kilkudniowy rząd W. Witosa był ostatnim rządem okresu „parlamentarnego” przed przewrotem majowym który rozpoczął nowy, trwający dotychczas okres rządów, opartych do r. 1935 na autorytecie Józefa Piłsudskiego, a po tym na autorytecie Prezydenta Rzeczypospolitej, a będących wyrazem grupy rządzącej „Piłsudczyków”.

Rząd ten, w którym zasiadło dwóch przedstawicieli Związku Ludowo – Narodowego — Stanisław Grabski i Jerzy Zdziechowski, nie odegrał żadnej roli, pomijamy więc jego skład osobowy.

 II.

 Gdyby w pierwszym i drugim Sejmie odbudowanego państwa polskiego istniało stronnictwo posiadające większość, a więc było zdolne do wyłonienia rządu zgodnie z obyczajami parlamentarnymi, to było by bardzo łatwo ustalić jakie stronnictwa i jak długo sprawowały rządy.

Niestety ani w Sejmie ustawodawczym, ani w następnym, wybranym w r. 1922, nie było stronnictwa mającego większość. Wobec tego były tylko dwa sposoby — oparcie rządu na koalicji kilku stronnictw, lub też tworzenie rządów pozaparlamentarnych. Próbowano obydwóch sposobów.

W czasie od listopada 1918 r. do maja 1926 r., a więc w ciągu 77 miesięcy było w Polsce 14 rządów, w tej liczbie 5 koalicyjnych i 7 pozaparlamentarnych. Pozaparlamentarnymi były rządy — Paderewskiego, Wł. Grabskiego, Ponikowskiego, Śliwińskiego, Nowaka, gen. Wł. Sikorskiego i drugi rząd Wł. Grabskiego.

Dwa pierwsze rządy — Daszyńskiego i Moraczewskiego powstały, gdy nie było jeszcze Sejmu, składały się one jednak z przedstawicieli stronnictw lewicowych.

Pierwszym rządem parlamentarnym był rząd Leopolda Skulskiego, opierający się na stronnictwach centrowych, bez udziału Związku Ludowo-Narodowego.

Drugim rządem parlamentarnym był rząd W. Witosa w r. 1920, oparty ze względu na wojnę o wszystkie stronnictwa. Był w nim od lipca do listopada r. 1920 przedstawiciel Związku Ludowo-Narodowego, Wł. Grabski, który zresztą niebawem po ustąpieniu rządu Związek opuścił.

Trzecim był rząd W. Witosa w r. 1923. Opierał się on na koalicji złożonej z ludowców, Związku Ludowo-Narodowego, Chrześcijańskiej Demokracji, Stron. Chrześcijańsko-Narodowego. Trwał 6 miesięcy.

Czwartym był rząd A. Skrzyńskiego, opierający się o koalicję większości stronnictw polskich.

Piątym ostatni rząd W. Witosa, który trwał 3 dni, w maju 1926 r.

Rządy parlamentarne rządziły przez 30 miesięcy, a pozaparlamentarne przez 47 miesięcy.

Najliczniejszym stronnictwem w obydwóch Sejmach był Związek Ludowo-Narodowy, najmniejszy natomiast miał udział w rządach.

Jeśli bowiem pominąć ministrów dla dzielnicy pruskiej, Wład. Seydę i Wład. Kucharskiego, którzy byli ministrami niepolitycznymi i zajmowali się sprawami specjalnymi, jeśli pominąć rząd Wł. Grabskiego w r. 1920 (od 24 czerwca do 20 lipca), w którym premier nie był reprezentantem Związku Ludowo-Narodowego, z którym już wówczas był luźno związany, to trzeba stwierdzić, że demokracja-narodowa miała w ogóle przedstawicieli tylko w trzech rządach: pierwszym rządzie W. Witosa, w drugim rządzie W. Witosa i w rządzie A. Skrzyńskiego.

W pierwszym rządzie W. Witosa reprezentował Związek Ludowo-Narodowy Wł. Grabski i był w nim od lipca do listopada (4 miesiące).

Rząd A. Skrzyńskiego był oparty o koalicję większości stronnictw polskich, było w nim dwóch przedstawicieli Związku Ludowo-Narodowego — St. Grabski i J. Zdziechowski.

Jedynym rządem, za który Demokracja-Narodowa może wziąć współodpowiedzialność, to był drugi rząd Witosa, który trwał w r. 1923 przez 6 miesięcy.

Z powyższego wynika, że w ciągu 11 miesięcy Demokracja Narodowa miała współodpowiedzialność razem z Piastowcami w ciągu 6 miesięcy w r. 1923, a następnie z większością stronnictw polskich w ciągu 5 miesięcy w r. 1926. Można tedy powiedzieć, że była w czasie od 1918 do 1926 od udziału w rządach prawie całkowicie odsunięta i odpowiedzialności za rządy w tym okresie nie ponosi. Brał wprawdzie Związek Ludowo-Narodowy udział w Sejmie, gdzie był najliczniejszym stronnictwem, wpływał przeto na przebieg prac parlamentarnych, lecz nie posiadał nigdy większości, a dwa razy tylko, przez 6 miesięcy w r. 1923 i przez 5 miesięcy w r. 1926 należał do większości, na której opierały się rządy.

 III.

 Któż tedy właściwie w Polsce rządził w tym okresie, od r. 1918 do r. 1926?

Ażeby na to pytanie odpowiedzieć, trzeba sobie zdać sprawę z tego, jakie czynniki polityczne działały w kraju poza stronnictwami politycznymi, mającymi swe przedstawicielstwo w Sejmie.

Na pierwszym miejscu wymienić tu należy Józefa Piłsudskiego, który od r. 1918 do 1922 był — Naczelnikiem Państwa, a później — aczkolwiek usunął się do Sulejówka i nie piastował żadnej godności urzędowej, oddziaływał pośrednio na bieg spraw w Polsce. Opierał się w swej akcji politycznej na oddanej sobie grupie legionistów — w wojsku, miał też w okresie, o którym tu piszemy, poparcie stronnictw lewicowych a mianowicie Polskiej Partii Socjalistycznej i Wyzwolenia.

Dalej wypada wymienić wolnomularstwo, które zorganizowało się na nowo po odbudowaniu państwa polskiego i było politycznie czynne. Ponieważ jest to w naszym kraju organizacja tajna, więc nie ma możności pisać o nim z całą ścisłością i dokładnością. Z ludzi, o których wiemy z całą pewnością, że należeli do lóż, bodaj że tylko jeden Andrzej Strug brał udział w jawnej działalności politycznej. Istnieje jednak szereg działaczy, o których nie można twierdzić, że są członkami lóż, lecz którzy mają sposób myślenia tego typu, który można nazwać masońskim. Jest to radykalna inteligencja — demokratyczna, postępowa usposobiona nieprzyjaźnie w stosunku do Kościoła Katolickiego, pacyfistyczna itp. Politycznie nie jest masoneria polska jednolita. Najprzód cała a później pewien jej odłam tkwił w stronnictwach lewicowych.

Wreszcie trzeba wymienić osobno Żydów, którzy mieli swoje przedstawicielstwo w parlamencie, lecz których oddziaływanie polityczne było znacznie szersze i głębokie i którzy mają swoją własną politykę, obejmującą całokształt spraw polskich.

Jeśli teraz spojrzeć z pewnego oddalenia na lata 1918—1926 w wewnętrznym życiu Polski, to wypada stwierdzić że walka o władzę toczyła się między Demokracją Narodową a Józefem Piłsudskim. Początki tej walki sięgają do czasów przedwojennych, gdy na terenie b. Królestwa polskiego działały dwa główne obozy polityczne — Demokracja Narodowa i Polska Partia Socjalistyczna, istniała ona w czasie wojny w formie konfliktu dwóch „orientacji”. Nie doszło do porozumienia po odbudowaniu państwa polskiego, choć zdawało się, że zasadnicze powody konfliktu odpadły. W poglądach na organizację i politykę odrodzonego państwa ujawniły się poważne różnice.

Nie będziemy się tu zajmowali poruszanym powyżej zagadnieniem, choć wyjaśnienie jest konieczne dla zrozumienia dziejów odbudowanego państwa polskiego, nie tylko dla tego, że jesteśmy jeszcze zbyt bliscy tych wydarzeń, lecz i dla tego przede wszystkim, że zajmujemy się obecnie bardziej ograniczoną i prostszą sprawą — kto rządził w Polsce w latach 1918-1926?

W toczącej się walce o władzę, stronnictwa lewicowe; jak to już powiedzieliśmy, były przeciw Demokracji Narodowej. Polityka żydowska pracowała bardzo energicznie w czasie wojny, podczas konferencji pokojowej w Paryżu i w interesującym nas tutaj okresie nad tym, by Demokracji Narodowej do władzy w Polsce nie dopuścić. Najdogodniejszą dla Żydów formą rządów w odbudowanej Polsce była integralna demokracja i władza w rękach stronnictw lewicowych. Musiała się jednak polityka żydowska liczyć z możliwościami i wybierać w każdym momencie mniejsze z jej punktu widzenia zło. Za największe zło uważali i uważają Żydzi rządy Demokracji Narodowej.

Jeśli zaś chodzi o wolnomularstwo, to nie podejmując zagadnienia jego zależności od Żydów możemy stwierdzić, że w walce o władzę w Polsce odbudowanej, zajmowało ono stanowisko zgodne ze wskazaniami polityki żydowskiej.

Do r. 1923 była Demokracja Narodowa od władzy odsunięta. Próba zorganizowania rządu koalicyjnego przy jej udziale w r. 1922 po ustąpieniu rządu A. Ponikowskiego zawiodła. A moment był ważny, bo chodziło o rząd, który miał przeprowadzić wybory do Sejmu.

Dopiero w połowie r. 1923 na skutek porozumienia między Demokracją Narodową a Witosem doszedł do władzy rząd, który dawał D.N. podstawę do udziału w sprawowaniu władzy. Rząd ten wszakże przetrwał tylko pół roku i wobec braku pełnej harmonii między stronnictwami, które stanowiły jego podstawę, nie wielką miał możność skutecznego działania.

Rządy, które po nim nastąpiły — Grabskiego i Skrzyńskiego — miały charakter centrowy, były pewną formą kompromisu wytwarzającego pauzę w toczącej się walce o władzę.

Gdy Al. Skrzyński, nie widząc dalszej możliwości przedłużenia tego stanu zawieszenia broni, usunął się, a z Sejmu wyrósł rząd W. Witosa, będący do pewnego stopnia wznowieniem rządu z r. 1923, wówczas nastąpił zamach stanu, który usunął na plan drugi parlament jako teren walki politycznej, a pełnię władzy oddał Józefowi Piłsudskiemu.

Zgodnie z zadaniem jakieśmy sobie postawili, a mianowicie ustalenia kto w Polsce rządził w okresie między 1918 a 1926 rokiem, przytoczyliśmy powyżej tylko pewne i ustalone fakty, powstrzymując się od wszelkiej ich oceny. Z faktów tych wynika z całą oczywistością że był to okres walki o władzę w Polsce, że jedną stroną w tej walce była Demokracja Narodowa, że walka ta toczyła się na terenie parlamentarnym, że jednak — mimo że D.N. była najliczniejszym stronnictwem w Sejmie — nie miała w nim nigdy przewagi, a współudział w sprawowaniu władzy miała tylko w r. 1923 za rządów W. Witosa i to współudział ograniczony. Rządy koalicyjne (pierwszy Witosa i A. Skrzyńskiego) rozkładały odpowiedzialność na wszystkie polskie stronnictwa sejmowe.

Rok 1926 oddał na lat 9 pełnię władzy w ręce Józefa Piłsudskiego.

Od r. 1935 władza znajduje się w rękach obozu przezeń powołanego do życia.

Stanisław Kozicki
POLITYKA NARODOWA, Nr 4, Warszawa, Czerwiec 1938 r.

POLISH CLUB ONLINE, 2013.05.10

Waldemar Glodek

Autor: Waldemar Glodek