Michał St. de Zieleśkiewicz: Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu, pierwsza publiczna biblioteka na Ziemiach Polskich


Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu. Fot. msz
Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu. Fot. msz

800px-Biblioteka_Raczyńskich_1.Sto osiemdziesiąt cztery lata temu, w dniu 5 maja 1829 roku otworzono w Poznaniu, pierwszą publiczną bibliotekę na ziemiach zaboru pruskiego /niemieckiego/. Jej budynek był pierwszym na Ziemiach Rzeczypospolitej Polski w całości przeznaczony na zbiory biblioteczne.

Bibliotekę stworzył i jej budowę sfinansował Edward hrabia Raczyński, herbu Raczyński /odmiana Nałęcz/ z Rogalina. Uczestnik wojen napoleońskich. Kawaler Orderu Virtuti Militari.

Edward Raczyński, bibloteke publiczną stworzył w oparciu o swoje zbiory.

Przez całe swe życie skupował książki z klasztorów, kościołów, które Prusacy /Niemcy/ w ramach germanizacji Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Wielkoplski, przeznaczali do kasacji. Będąc posłem Sejmu prowincjonalnego w Poznaniu, miał większe możliwości niż inni sławni Wielkopolanie. Początkowo skupowane zbiory przechowywał w swoim Pałacu w Rogalinie.

Swoje zbiory dedykował młodzieży Wielkiego Księstwa Poznańskiego

[…]”dawane pierwszeństwo tym, które narodowośćWielkiego Księstwa Poznańskiego interesować mogą … przed książkami jedynie do zabawy służącemu i ulotnemi pismami. Z myślą o polskiej młodzieży gimnazjalnej postanowił gromadzić dzieła ogólne … z każdej literatury narodu”[…]

Dzięki staraniom, prośbom składanym u cesarza Fryderyka Wilhelma III z dynastii Hohenzollernów, Biblioteka otrzymała prawo w 1829 roku, by każdy wydawca miał obowiązek przekazywać jeden tom na rzecz biblioteki.

Biblioteka była budowana w latach 1822-1828. Dziś dokładnie nie wiemy, kto opracował projekt budynku.Wiemy, ze styl w jakim zbudowano, winien świadczyć, iż architekci pochodzili z Południa Europy Włoch i Francji. Cudowna frontowa elewacja jest wzorowana na wschodniej ścianie  Luwru. Na cokole stoi dwanaście par żeliwnych kolumn wykonanych w porządku korynckim. Na kolumnach wspiera się architraw, zwieńczony balustradą. Nad nią  czterospadowy dach kryty miedzianą blachą.

Budynek Biblioteki został zbudowany w stylu późnoklacystycznym. Być może Edward Raczyński projekt biblioteki zlecił francuskim architektom Charlesovi Perciera* i **Fontaine Pierre François.

Po epidemii cholery 1831 przed Biblioteką stanęła fontanna z posągiem greckiej bogini zdrowia Higei, mająca rysy hrabiny Konstancji z Potockich Raczyńskiej ****.

Zgodnie z wolą fundatora Edwarda hr. Raczyńskiego, biblioteka przeszła na własność miasta. Piecze nad nią pełniło kuratorium.

Ruiny Biblioteki Raczyńskich po zbombardowaniu przez armie sowicką zimą 1945 r. Fot. msz
Ruiny Biblioteki Raczyńskich po zbombardowaniu przez armie sowicką zimą 1945 r. Fot. msz
Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, również zburzona przez sowietów tylko dlatego, że była obiektem polskiej kultury
Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, również zburzona przez sowietów tylko dlatego, że była obiektem polskiej kultury. Fot msz.

W czasie II Wojny Światowej w 1943 roku, w obawie przed nalotami aliantów, część najstarszą zbiorów w ilości kilkunastu tysięcy najstarszych woluminów wywieziono do majątku Józefa Aleksandra Raczyńskiego w Obrzycku, gdzie mieściła się ordynacja. Ocalało dzięki temu 17 tys.tomów, głównie rękopisów, inkunabułów i starodruków, pochodzących w przeważającej części ze zbiorów ofiarowanych przez fundatora.

Podczas II Wojny Światowej, zimą  w 1945 roku, budynek został celowo zbombardowany przez wojska sowieckie, mimo, że w Biblioterce nie było Niemców a obiekt nie był obiektem wojskowym***  uległa zniszczeniu  większą część księgozbioru, czy tylko dla tego, że to Polskie, Słowiańskie.

Pierwszym bibliotekarzem był historyk Józef Łukaszewicz.

W 1939 roku Biblioteka Raczyńskich liczyła 165 tys.woluminów.

Biblioteka Raczyńskich jest obecnie drugą – po Bibliotece Uniwersyteckiej – książnicą miasta. Obecnie posiada ok. 1,6 mln woluminów. Księgozbiór tworzą trzy odrębne jednostki: zbiory specjalne, księgozbiór podstawowy o charakterze naukowym oraz zbiory oświatowe i beletrystyczne w filiach i punktach bibliotecznych.

Zamek Królewski w Poznaniu wzniesiony przez Przemysława II, Króla Polski z Rodu Piastów. Obiekt cywilny zburzony przez sowietów w 1945 r. Fot. msz
Zamek Królewski w Poznaniu wzniesiony przez Przemysława II, Króla Polski z Rodu Piastów. Obiekt cywilny zburzony przez sowietów w 1945 r. Fot. msz

Biblioteka prowadzi również trzy muzea-pracownie literackie: Henryka Sienkiewicza, Kazimiery Iłłakowiczówny oraz Ignacego Kraszewskiego.

Najcenniejsze pozycje zebrano w zbiorach specjalnych, m.in. ponad 9 tys.rękopisów (w tym ok. 100 dokumentów pergaminowych), blisko 18 tys.starodruków (w tym ok. 250 inkunabułów) i ok. 10 tys. jednostek kartograficznych. Do najcenniejszych pozycji należą: rękopis kodeksu z 1460 r., zawierający zbiór traktatów teologicznych Augustyna Triumphusa z Ankony, starodruki – polonica, np.dzieła Stanisława Hozjusza (1553 r.), Łukasza Górnickiego (1566 r.), Mikołaja Reja (1568 r.), druki poznańskie z oficyny Melchiora Nehringa (1577 r.) i z drukarni Jezuitów (XVII – XVIII w.). Biblioteka prowadzi również dokumentację współczesnego życia kulturalnego Poznania. W jej strukturach działa Ośrodek Dokumentacji Wielkopolskiego Środowiska Literackiego,
Bibliotece podlega kilka znanych poznaniakom placówek muzealnych: – Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza, – Pracownie Józefa Ignacego Kraszewskiego i – Mieszkanie – Pracownia Kazimiery Iłłakowiczówny oraz Izba Pamięci – Jerzego Pertka

Edward hrabia Raczyński, był znanym mecenasem sztuki w Wielkim Księstwie Poznańskim. Był Od 1827 członkiem warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wspierał finansowo polskich luminarzy sztuki: poetę Adama Mickiewicza,

Złota Kaplica. Posąg Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Fot. WikiCom
Złota Kaplica. Posąg Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Fot. WikiCom
Grobowiec  Mieszka I i Bolesława I Chrobrego w Złotej Kaplicy. Fot. WikiCom
Grobowiec Mieszka I i Bolesława I Chrobrego w Złotej Kaplicy. Fot. WikiCom

Wspólnie z arcybiskupem poznańsko-gnieźnieńskim Teofilem  Wolickim stworzyli w Katedrze poznańskiej Złotą Kaplicę  z pomnikami Mieszka I i jego syna Króla Bolesława i Chrobrego.

Edward Raczyński /starszy/ sfinansował budowę Złotej Kaplicy.

Zmarł tragicznie,  20 stycznia 1845 w Zaniemyślu w okolicznościach bliżej nam nie znanych.

Kościół św. Wawrzyńca, znajdujący się w Zaniemyślu wybudowany został w stylu neogotyku romantycznego w latach 1840-1842. Fundatorami byli Józef i Laura Jaraczewscy, o czym świadczy tablica pamiątkowa umieszczona nad wejściem. Przy zachodniej ścianie kościoła znajduje się klasycystyczny grobowiec Edwarda Raczyńskiego razem z herbem Nałęcz i tablicami inskrypcyjnymi. Na grobowcu posąg żony Edwarda, Konstancji z Potockich Raczyńskiej, w formie rzymskiej bogini zdrowia Hygiei. Pomnik wykonany z brązu przez Alberta Wolffa w 1814 r. Kopia tego posągu stoi na pl. Wolności w Poznaniu.

Był spokrewniony z Prezydentem Edwardem Bernardem, hrabią  Raczyńskim na uchodźstwie.

*Percier Charles, francuski architekt , twórca empire’u, stylu cesarstwa nawiązującego do stylu antycznej Grecji, Egiptu.Percier Charles jest twórca lub współtwórcą Łuku triumfalnego , arcus triumphalis na Place du Carrousel w Paryżu. Przebudowa Wnętrz w Wersalu, Luwru,Tuileries.

**Fontaine Pierre François współtwórca empire’u , nadworny architekt Napoleona I

**** W 1945 roku sowieci bezmyślnie zbombardowali budynek Biblioteki Raczyńskich, który nie był obiektem strategicznym

***** Konstancja Raczyńska de domo Potocka, córka ? nieszczęsnego Szczęsnego Potockiego /targowiczanina i Józefiny Mniszchówny urodziła się w kresowej perle Rzeczpospolitej, Potockich, Tulczynie.
Pierwsze małżeństwo z wiekowym kuzynem Janem Potockim, pisarzem/ Pamiętnik znaleziony w Saragossie /Secundo voto z Edwardem Raczyńskim. Była patriotką. Pomagała mężowi Edwardowi w wyposażeniu Biblioteki.

( . . . )

Michał St. de Zieleśkiewicz

Cały artykuł z wieloma zdjęciami  tutaj

Źródło: http://blogmedia24.pl/node/63123

 
POLISH CLUB ONLINE, 2013.06.26

Waldemar Glodek

Autor: Waldemar Glodek