Stanisław Bulza: O jedność Słowian (Część I.)


Półwysep Bałkański

 

Półwysep Bałkański jest najbardziej wysuniętym ku płd.-wsch. członem kontynentu europejskiego. Jest ważnym obszarem strategicznym, gdyż tworzy pomost komunikacyjny pomiędzy Europą a Bliskim i Dalekim Wschodem. Z tego powodu Bałkany przez kilka ostatnich wieków były terenem ścierania się interesów państw mocarstwowych. Europa w pełni zdała sobie sprawę ze znaczenia tego obszaru, kiedy został on podbity i włączony przez tureckiego władcę Osmana I (1259-1326) do imperium osmańskiego. Wtedy to na długie lata zostały przecięte lądowe szlaki komunikacyjne między Europą a Dalekim Wschodem. W tym czasie rosło znaczenie i bogactwo Republiki Weneckiej, która posiadając znaczną flotę morską, pośredniczyła w handlu. Kupcy prowadzili interesy handlowe nie tylko z państwami położonymi na wsch. wybrzeżach Morza Śródziemnego, ale ich wpływy sięgały nad Morze Czarne i Morze Azorskie. Prowadzili handel w Azji Mniejszej, w Gruzji i na Krymie. Ich okręty docierały do portów Europy Zachodniej. Wenecja była najbogatszym miastem ówczesnej Europy. Półwysep Bałkański jest zamieszkały przez Greków, Turków, Albańczyków oraz słowiańskich Serbów, Chorwatów, Bośniaków, Słoweńców i Bułgarów.

 

Słowiańszczyzna Południowa

 

Wiadomości historyczne o Słowianach sięgają czasów Herodota, natomiast pierwsze pewne dane historyczne pochodzą dopiero z pierwszych wieków po Chrystusie. W V w. Słowianie zajmują półwysep Bałkański, w tym też czasie zajmują Czechy, Morawy i i obszary nadłabskie. Ekspansja Słowian na Wschód jest znacznie późniejsza, gdyż zaczyna się w średniowieczu, sięgając w czasach nowszych aż do Syberii. W tych też czasach tracą Słowianie część obszarów na zachodzie, gdzie wskutek wpływów germańskich zanikają prawie zupełnie plemiona nadłabskie, cofają się w krajach alpejskich, oraz zanikają na Węgrzech, w Siedmiogrodzie i Grecji.

Osiedlenie się Słowian na Półwyspie Bałkańskim ginie w odległej starożytności, tak, że nie sposób jest określić dokładnie czasu, w którym to nastąpiło. W VI w. z Rzymu na życzenie cesarza bizantyjskiego Herakliusza (575-641) byli wysłani misjonarze, którzy nawracali na Bałkanach Słowian. Przyjmowali oni chrześcijaństwo, gdyż w tym czasie sięgało ono na północy aż do plemion Chorwatów i Słoweńców. Zostało założone biskupstwo pannońskie, ze stolicą w Syrmium (Śremie) nad dolną Sawą, głównej miejscowości Słoweńców. Najazd mongolskich Awarów spustoszył te ziemie, lecz Słowianie utrzymali się na Półwyspie Bałkańskim.

Cesarz bizantyjski Maurikios (539-602) prowadząc wojnę z Awarami zetknął się Słowianami, o których pisał: „Najpowszechniejszą ich bronią są dwie kopie, a niektórzy mają tarcze mocne, ale tak ciężkie, że z trudnością przenieść się dają. Są też u nich w używaniu drewniane łuki i małe strzały, zapuszczone trucizną. Zresztą porządku w boju nie znają i o szyk wspólny nigdy się nie troszczą. Jeżeli się wydarzy, że sami wstępnym bojem na nieprzyjaciela uderzają, postępują zwolna pośród głośnych okrzyków naprzód, a gdy nieprzyjaciele na ich okrzyk odpowiedzą, nacierają co żywo. Do różnych zaś ich fortelów należy także nurzać się zręcznie w wodzie. Tak iż będąc znienacka napadnięci, co prędzej w wodę skaczą i leżą tam w głębi na wznak, przez umyślnie na to przyrządzone długie, wewnątrz próżne, do powierzchni wody sięgające trzciny oddychając, dopóty się tam kryją, aż wreszcie wszelkie o nich podejrzenie zginie”.

Doradza też cesarz, aby wyprawy przeciw Słowianom podejmować w zimie, a przede wszystkim, że mają wielu niezgodnych książąt, należy niektórych bądź namową, bądź darami, na swoją stronę przeciągnąć, by się wszyscy nie złączyli. O gościnności Słowian cesarz tak pisze: „Są zaś Słowianie tak łaskawi na podróżnych i z tak rzadką troskliwością o to dbają, aby ich cało i bezpiecznie z miejsca na miejsce, dokąd im iść trzeba, przeprowadzić, iż jeżeli przez opieszałość tego, komu pieczę nad nim poruczono, szkoda jaka podróżnym się wydarzy, natenczas sąsiad niedbałego przewodnika zbrojnie dom mu najeżdża, uważając sobie za cnotę pomścić obcego podróżnika”.

Na wskutek najazdu Awarów upadło chrześcijaństwo. Ponowna chrystianizacja Serbii i Chorwacji nastąpiła w IX w. W 679 r. na byłe prowincje rzymskie: Mezję i Trację, które były od V w. zamieszkałe przez ludność słowiańską, najechali mongolscy Bułgarzy, którzy założyli tu duże państwo. W 864 r. książę Borys przyjął wiarę chrześcijańską z Bizancjum. Jego syn Symeon (893-927) przyjął tytuł cara. Bułgarzy zbudowali przy pomocy Bizancjum państwo rozciągające się od Kaukazu do Donu. Byli przybyszami ze Wschodu, lecz bardzo wcześnie się zeslawizowali. Kres ich hegemonii, położyła w 1330 r. bitwa pod Belbuźd, gdzie doznali porażki od Serbów.

Słoweńcy, zwani też Windami, wchodzili w skład państwa bułgarskiego, a po jego upadku dostali się pod wpływy bawarskie i następnie niemieckie. Wraz z wpływami niemieckimi szerzyło się wśród Słoweńców chrześcijaństwo, które sprzyjało ich germanizacji, bowiem organizacja kościelna była ściśle związana z Niemcami. Germanizacja ta przesunęła znacznie granice Słowenii na wschód. Kiedyś opierały się one na rzece Inn, górnego dopływu Dunaju. Ich ślady w krajach alpejskich występują jeszcze w XIII w.

Z rady cesarza Maurikiosa skorzystał Henryk I Ptasznik (876-936), ks. saski, który został obrany królem w 919 r. W 928 r. rozpoczął walkę ze Słowianami połabskimi. Księga „Dzieje saskie” podaje, że „Król Henryk znienacka napadł na Słowian podczas twardej zimy. Rozłożywszy się obozem na lodzie, wziął głodem, żelazem i mrozem gród zwany Brennaburg (Brandenburg). I gdy razem z tym grodem zawładnął cała ziemią, zwrócił swe szeregi na Głomaczów. Oblegając gród, który zowią Gana (Jahna k. Miśni) zdobył go wreszcie w dwudziestym dniu. Przydzieliwszy łupy z grodu wojsku, pozabijał wszystkich dorosłych, biorąc do niewoli chłopców i dziewczęta”. W XII w. ks. saski Henryk Lew rozszerzył granice księstwa saskiego przez dalsze podboje Słowiańszczyzny.

 

Apostołowie Słowian niweczą plany niemieckie

 

W IX w. greckiego miast Tessaloniki (po słowiańsku Saluna), obecnie Saloniki, wyszli wielcy święci apostołowie Słowian, bracia Konstanty i Metody. Konstanty (827-869), który przyjął zakonne imię Cyryl, jest autorem najstarszego przekładu słowiańskiego najważniejszych tekstów liturgicznych oraz niektórych Ksiąg Pisma Świętego. Dzieło nawracania Słowian bracia prowadzili w Pannoni i na Morawach. Cyryl i Metody wprowadzili do liturgii język słowiański. W 867 r. zostali zaproszeni przez papieża do Rzymu. Papież Hadrian II udzieli im swego pełnego poparcia i pobłogosławił słowiańskie księgi liturgiczne, które zostały złożone w bazylice Santa Maria Maggiore. Uczniowie Cyryla i Metodego zostali wyświęceni. Papież wydał polecenie, by w czterech kościołach Msza Św. była odprawiana w języku słowiańskim. Wkrótce po tym wielkim triumfie Cyryl poważnie zachorował i w 869 r. zmarł w Rzymie mając 42 lata. Został pochowany w bazylice św. Klemensa.

Metody przebył ponownie do Rzymu pod koniec 869 r, i został konsekrowany na arcybiskupa Pannoni. Diecezja ta obejmowała Morawy, a jej siedziba znajdowała się w Sirmium. Zmarły w 814 r. cesarz Karol Wielki uznał ziemie słowiańskie, leżące na wschód od granicy nad Dunajem, za przyszły teren misyjny pogranicznych diecezji bawarskich. Decyzja Stolicy Apostolskiej podporządkowała Morawy i Pannonię bezpośrednio Rzymowi i niweczyła plany duchowieństwa bawarskiego, lecz Niemcy nie rezygnowali z podboju tych ziem dla siebie. Po wielu niemieckich intrygach arcybiskup Metody został uwięziony w bawarskim klasztorze. Dopiero w 873 r. papież Jan VIII, kiedy dowiedział się o losie swego arcybiskupa, zmusił bawarskiego króla i biskupów, by uwolnili Metodego, który był więziony przez ponad dwa lata. W ostatnich latach swego życia Metody kontynuował, jako arcybiskup Panoni, budowanie Kościoła na rodzimych fundamentach. W Wielehradzie ochrzcił czeskiego księcia Bożywoja i jego żonę Ludmiłę oraz czeskie rycerstwo. Św. Wacław był wnukiem Bożywoja i Ludmiły. W 966 r. Polska przyjęła chrzest z Czech. Arcybiskup Metody zmarł 6 kwietnia 885 r., i został pochowany w Wielehradzie.

 

Walka o przetrwanie

 

Na Półwyspie Bałkańskim uformowały się w średniowieczu trzy państwa słowiańskie: chorwackie, które pozostawało pod religijnymi i kulturowymi wpływami Rzymu, lecz w XII w. zostało ono wcielone do Królestwa Węgierskiego; bułgarskie, założone przez Bułgarów, które największy obszar osiągnęło za cara Symeona (893-927); serbskie, które w IX w. przyjęło chrzest z Konstantynopola. Książe serbski Stefan I Nemanja (1114-1200), organizator państwa, serbskiego zmienił kościół prawosławny na narodowy, a arcybiskup Sawa zorganizował go. Wraz z państwem serbskim Kościół wyzwolił się z pod wpływów Konstantynopola. Największy rozkwit Serbia przeżywała za Stefana Duszana (1331-1350), który przybrał tytuł cara. Natomiast Bośnia należała częścią do Chorwacji, a częścią do Serbii. Dopiero pod koniec XIV w. i na początku XV w. tworzyła samodzielne królestwo.

W XIII w. plemię tureckie pod rządami Osmana I osiągnęło niezależność, następnie przeszło do podbojów na terenach Azji Mniejszej, i wtargnęło na Półwysep Bałkański. Serbowie pod wodzą cara Łazarza stoczyli na Kosowym Polu (Kosovo Polje) w dniu 29 czerwca 1389 r. bitwę z wojskami tureckimi pod wodzą sułtana Murada I. Bitwa skończyła się straszną klęską Serbów i poległ w niej car Łazarz. W 1448 r. sułtan Murad II pobił tu wojska Hunyadego Korwina (1385-1456), węgierskiego męża stanu, który wcześniej brał udział w wyprawie króla węgierskiego i polskiego króla Władysława przeciwko Turkom, która zakończyła się bitwą pod Warną w 1444 r. Klęska pod Warną przyspieszyła zdobycie Konstantynopola przez Turków. Pod koniec XV w. imperium osmańskie rozciągało się na całą Azję Mniejszą, Półwysep Bałkański aż po Sawę i Dunaj, oraz miało zwierzchnictwo nad Wołoszczyzną, Chanatem Krymskim i Mołdawią. W 1463 r. Bośnia stała się prowincją turecką. Zabór turecki obejmował całą Bośnię, i sięgał aż do Sawy, Uny, a nawet do Kupy. Po drugiej stronie tych rzek byli Włosi, Węgrzy i Niemcy. Bośnia była przedmiotem spornym między Węgrami a państwem osmańskim. Bitwa pod Mohaczem w 1526 r. rozstrzygnęła spór na korzyść Turcji. Panowanie tureckie całym ciężarem przygniotło Bośnię. Bośnia jako jedyna pomiędzy słowiańskimi narodami, które zamieszkiwały Półwysep Bałkański, dochowała się znakomitych rodów, takich jak Jabłonowicze, Chranicze, Ostoicze, Bielacy, Kosacze, Brankowicze i inni. Lecz rody te dla zachowania swoich prerogatyw społecznych, przyjęły islam. Elita narodu, na którą oczy wszystkich były skierowane, przeszła do obozu nieprzyjacielskiego, i pozostawiła naród samemu sobie.

Zdobycie przez Turków w 1453 r. Konstantynopola doprowadziło do ostatecznego upadku cesarstwa bizantyjskiego. Miejsce jego zajęło imperium osmańskie. Wcześniej na Zachodzie upadło cesarstwo Karola Wielkiego, lecz w charakterze jego spadkobiercy w Europie środkowej, wystąpiło państwo niemieckie. Powstało one w wyniku traktatu w 843 r. w Verdun. Jego władcy nosili tytuł królów rzymskich, a jeśli koronowali się w Rzymie, przybierali tytuł cesarz rzymskich. Posługując się dość zręcznie instytucją cesarstwa rzymskiego, władcy niemieccy dążyli do opanowania z jednej strony Dolnej Lotaryngii, Burgundii, Italii, z drugiej strony ziem Słowiańszczyzny zachodniej i południowej.

Dwie imperialne potęgi, a mianowicie Bizancjum i cesarstwo Karola Wielkiego, zostały zastąpione dwiema innymi, ale polityczne cele pozostały te same. Turcja parła na Zachód, a dla państwa niemieckiego był Wschód. Ich doktryna „Drang nach Osten” dotyczy całego Wschodu. Pod koniec XV w. zachłanni Habsburgowie ostatecznie zagarnęli Jagiellonom Czechy, Śląsk, i w 1526 r. Węgry. Królestwo Węgierskie zostało wplecione w politykę państwa niemieckiego i jego rola była podrzędna. Turcja władała w Serbii, Bośni, Hercegowinie i w części południowej Chorwacji. W 1526 r. Turcy w bitwie pod Mohaczem zadali klęskę wojskom węgierskim. Po tej bitwie, w której poległ król węgierski Ludwik Jagiellończyk, Węgry dostały się pod panowanie tureckie. Po wygaśnięciu węgiersko-czeskiej linii Jagiellonów władający dziedzicznymi krajami austriackimi Ferdynand Habsburg został królem czeskim. Nie zdołał on jednak utrzymać pod swoim panowaniem całego Królestwa Węgierskiego, którego większość wraz z Siedmiogrodem znalazła się od 1541 r. w rękach tureckich.

 

Konsekwencje oddana Chorwacji Habsburgom

 

Na sejmie narodowym w Gettyni w dniu 1 stycznia 1527 r., Chorwaci po wysłuchaniu posłów Ferdynanda Habsburga, arcyksięcia austriackiego, króla czeskiego i węgierskiego, na dostojeństwa królewskie w swoim kraju, powołali dom Habsburgów, w osobie Ferdynanda i jego małżonki Anny. Chorwaci ze względu na bliskie sąsiedztwo z potęgą turecką potrzebowali władcę, który rozporządzał siłami Czech, Węgier i całego państwa niemieckiego. Tonący brzytwy się chwyta, albowiem Chorwaci uznawali niemiecką polityczną dyktaturę, jako zło konieczne. Jeden z południowo-słowiańskich publicystów w XVI w. pisał: „Takie było położenie Kroacji, w tej epoce nieszczęsnej, w której opuszczona od wszystkich i drgająca życiem wśród szczątków monarchii węgierskiej, zmuszona była sama jedna walczyć o niepodległość swoją i byt swój narodowy, przeciwko Turcji barbarzyńskiej i Niemcom, mających się za ucywilizowanych”. W tamtym czasie monarchia węgierska już nic nie znaczyła. Została bowiem wpleciona w politykę cesarstwa niemieckiego i była bierna. To podporządkowanie państwa chorwackiego państwu niemieckiemu, redukowało je do znaczenia prowincji i dawało dworowi wiedeńskiemu łatwość pomijania o obchodzenia warunków, do jakich się zobowiązał. Rękojmie istniały na papierze, a w rzeczywistości natomiast, miejsce umów zajmowały czyny, wytwarzające stosunki, które zacierały prawo narodowe. Do tego pomagała dworowi wiedeńskiemu różnorodność krajów, którymi panował. Różnorodność ta dawała się łatwo użytkować w celu utrwalenia władzy. Dziel i rządź, siej niezgodę, byś mógł łatwiej rządzić (łac. divide et impera). Ta zasada polityczna była wykorzystywana przez gabinet wiedeński, i szła całkowicie na korzyść żywiołu niemieckiego, służącego idei państwowej, którą przejęli Niemcy po Karolu Wielkim.

W polityce niemieckiej arcyksięstwo austriackie pełniło funkcję straży przedniej. Tak więc Węgrów i Czechów używano na zniszczenie swobód i niepodległości Chorwacji; Węgrów i Chorwatów na zniszczenie swobód i niepodległości Czechów; Czechów i Chorwatów na zniszczenie swobód i niepodległości Węgrów. Dwór wiedeński odwoływał się też do czasów św. Wacława (1077-1095) i Kolomana (1095-1114). Swoje panowanie opierał raz na prawie podboju, który dokonany był rzekomo przez królów węgierskich, drugi raz na ogólnych zasadach i prawach władzy monarszej, odziedziczonych po królach węgierskich W ogóle nie zważał na postanowienia i rezolucje sejmowe, urzędy obsadzał Niemcami i porządek w kraju utrzymywał za pomocą wojsk niemieckich. Chorwacja pod panowaniem niemieckim utraciła odrębność i została włączona, jako całość, do całości obcej.

 

Upadek siły militarnej islamu

 

Śmiertelny cios imperium osmańskiemu zadał król Jan Sobieski. Podjął on dawną politykę antyturecką. Zawarł sojusz z Habsburgami, i szarżą pod Kahlenbergiem 12 września 1683 r. rozgromił armię turecką oraz wspomagające ją oddziały tatarskie. Odtąd na pierwszy plan jego zainteresowań występuje kwestia rozbioru Turcji. Kiedy doprowadził do skutku zawarcie w 1684 r. Ligi św., rozwinął rozległą akcję dyplomatyczną, której celem miało być pozyskanie dla Polski księstw naddunajskich. Jednak jego usilne starania szły na marne. Wyprawy na Mołdawię, Wołoszczyznę i Kamieniec kończyły się niepowodzeniami. W Polsce natomiast podnosiła głowę opozycja możnowładców, która była podtrzymywana przez Austrię i Brandenburgię. Osaczony intrygami, znękany niepowodzeniami i wichrzeniem przeciwników, król stopniowo obojętniał na sprawy publiczne. Kwestia turecka została porzucona. Bitwa pod Wiedniem była upadkiem siły militarnej Turków. Jednak upadek polityczny siły islamu nie pociągnął za sobą osłabienia religii i więzi wewnątrz społeczności muzułmańskiej. Pod koniec XVIII w. potęga imperium osmańskiego, która budziła kiedyś ogólny postrach słabła w szybkim tempie. Polską ideę rozbioru Turcji podjęli dość skutecznie Anglicy.

Jednak największe korzyści z osłabienia państwa tureckiego w XVIII w. odniosły Rosja i Austria. Rosja uzyskała dostęp do Morza Czarnego, natomiast Austria zdobyła Węgry i Transylwanię, i zaczęła penetrować Bałkany. Dla Rosji Bałkany były również atrakcyjne, bo były zamieszkiwane przez ludność słowiańską i prawosławnych Serbów i Bułgarów. Obrona ich interesów mogła stanowić wytłumaczenie ingerencji w wewnętrzne sprawy. Anglia i Francja również miały swoje własne interesy na Półwyspie Bałkańskim. Dążyły one do powstrzymania ekspansji Rosji, bo obawiały się, że wyzwolone z jarzma tureckiego narody słowiańskie utworzą państwa, które będą zależne od Rosji. Turcy często urządzali krwawe masakry na buntujących się przeciwko ich władzy. Opinia europejska była zbulwersowana tymi zbrodniami. W 1821 r. rozpoczęło się powstanie Greków, które zakończyło się wspólną interwencją Rosji, Anglii i Francji. Koalicja ta pod Navarino w 1827 r. rozbiła flotę turecką. Na mocy podpisanego później traktatu Grecja stała się niepodległą monarchią, a Serbia, Wołoszczyzna i Mołdawia uzyskały autonomię.

Rosja, która miała na celu rozszerzenie wpływów w Turcji, spotkała się z ostrą reakcją Anglii i Francji, i w konsekwencji doprowadziło to w latach 1853-56 do pierwszej wojny krymskiej. Wojna ta zakończyła się dla Rosji klęską. Natomiast kolejna wojna rosyjsko-turecka w latach 1877-78 zakończyła się podpisaniem traktatu pokojowego w San Stefano, który umacniał pozycję Rosji na Bałkanach. Utworzona została Bułgaria. Walczące ze sobą o wpływy na Półwyspie Bałkańskim mocarstwa nie były w stanie zahamować procesu powstawania państw w tym rejonie. W 1862 r. zjednoczyły się Wołoszczyzna i Mołdawia, tworząc Rumunię, której niepodległość została uznana na kongresie berlińskim w 1878 r. Na tym samym kongresie uznano niepodległość Serbii i Czarnogóry. Austro-Węgry od 1878 r. okupowały Bośnię i Hercegowinę, a w 1908 r. dokonały ich aneksji.

Wśród narodów słowiańskich wzmagają się dążności do rozbicia Turcji. W 1912 r. wybuchła I wojna bałkańska. Powstaje związek bałkański, w którym biorą udział Serbia, Bułgaria, Grecja i Czarnogóra. Powstaje bardzo rozległy plan rozbioru imperium osmańskiego, a w dalszym czasie oderwanie od Austrii obszarów zamieszkałych przez Słowian. W pokoju londyńskim zawartym 30 maja 1913 r. Turcja zrzekła się całego terytorium od linii Enos-Midia wraz z Adrianopolem. Grecja otrzymała Kretę. Albania została samodzielnym państwem, gdyż Austrii i Włochom zależało na odcięciu Serbii od morza. W 1913 r. wybuchła II wojna bałkańska, która toczyła się już pomiędzy narodami bałkańskimi. Zamordowanie austriackiego następcy tronu arcyksięcia Ferdynanda w Sarajewie w dniu 28 czerwca 1914 r. przez agenta angielskiego, serbskiego studenta, Gavrilo Principa, wywołało trzecią wojnę bałkańską, z której na wskutek różnych przymierzy wybuchła I wojna światowa. Jednak prawdziwe przyczyny wybuchu tej wojny znajdowały się na Bliskim Wschodzie, gdzie doszło do konfliktu interesów pomiędzy Anglią a Niemcami.

 

Powstanie Jugosławii

 

9 września 1914 r. w płn. części Kosowego Pola Austriacy pokonali Serbów. Emigracja słowiańska, która znajdowała się między innymi w Anglii, powołała w Londynie w 1915 r. Komitet Jugosłowiański pod przewodnictwem Chorwata, Trumbića. Komitet ten zawarł w 1917 r. układ z rządem serbskim na Korfu, na mocy którego nastąpiła unia narodów: serbskiego, chorwackiego i słoweńskiego. Niezależnie od tego wydarzenia w 1918 r. narody słowiańskie złączyły się w „Radę Narodową Słoweńców, Chorwatów i Serbów (Narodne vijeća), która uchwaliła oderwanie się Chorwatów od Węgier. 29 października 1918 r. sejm w Zagrzebiu ogłosił detronizację Habsburgów i zerwanie więzi z Austrią. 21 listopada 1918 r. powstało państwo jugosłowiańskie przez złączenie płd. słowiańskich narodów w królestwo Serbów, pod dynastią Karageorgiewiczów. Jugosławia nosiła początkowo cechy państwa federalnego, lecz w grudniu 1920 r. zgromadzenie narodowe uchwaliło centralistyczną, tzw. „Vidowdan” konstytucję. Po śmierci króla Piotra w 1921 r. rozpoczęły się demonstracje przeciwko tej konstytucji. Na wskutek różnych aspiracji narodowych, demonstracji oraz dokonanego zamachu na przywódcę chorwackiej partii chłopskiej, Radicza, król Aleksander, który dążył do zjednoczenia, zawiesił konfliktową konstytucję. Wprowadził dyktaturę i całą siłą dążył do zunifikowania narodów słowiańskich.. W 1929 r. Jugosławia przyjęła nazwę królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (Kraljevina Srba, Hrvata i Sloveńca, czyli S.H.S). W 1940 r. nastąpiło zbliżenie z Niemcami, mimo oporu szerokich kręgów społeczeństwa jugosłowiańskiego. Niezadowolenie ze stałego umacniania związków z Berlinem osiągnęło szczyt w 1941 r., kiedy to obalono proniemiecką dyktaturę.

 

Nazizm i komunizm

 

W 1937 r. królestwo Jugosławii odstąpiło od zawarcia konkordatu ze Stolicą Apostolską. Był to znak, że Kościół katolicki w królestwie nie osiągnie statusu, do którego miał prawo. W 1929 r. Jugosławia liczyła 13 milionów mieszkańców, w tym 40% katolików, 46 % ludności wyznania prawosławnego, resztę stanowili protestanci, żydzi i mahometanie. Dla katolików decyzja belgradzkich władz była oburzająca, tym bardziej, że prawosławna Rumunia od 1927 r. miała zawarty konkordat z Watykanem. Nowy ustrój wprowadzony przez dyktatorski rząd gen. Żiwkowicza konstytucją z 3 września 1931 r. zwalczany był gwałtownie przez ruchy opozycyjne, zwłaszcza na terenie Chorwacji. Dnia 9 października 1934 r. król Aleksander zginął w zamachu przeprowadzonym przez organizację Chorwaccy Powstańcy (Hrvatskie Ustasze).

Hitler rozporządzeniem nr 25 z dnia 27 marca 1941 r. ustanowił Niezależne Państwo Chorwackie (NDH), które było tylko małym satelitą w wielkiej orbicie nazistowskiej Trzeciej Rzeszy. Został ustanowiony marionetkowy rząd pod przywództwem ustaszy, a na jego czele stanął Ante Pavelića. Wkrótce potem, bez wypowiedzenia wojny, 6 kwietnia 1941 r. Niemcy podjęły agresję przeciwko Jugosławii i Grecji. Podbite państwo podzielili między siebie i swoich sojuszników. Ustasze w obozach koncentracyjnych założonych przez siebie zamordowali ok. trzysta tysięcy ludzi, głównie Serbów, Żydów i Romów. Ante Pavelić (1889-1959) pod koniec wojny zdołał zbiec do Hiszpanii, a stamtąd udał się do Ameryki południowej.

Latem 1944 r. Armia Czerwona przełamała front w Rumunii, która 25 września 1944 r. zerwała z Niemcami, i wypowiedziała im wojnę. Odpadła od Niemiec Bułgaria. W wyniku tego Niemcy musieli ewakuować Grecję i większą część Jugosławii. W czasie wojny na Bałkanach narody słowiańskie walczyły z okupantem niemieckim z wielkim poświęceniem i zacięciem, prowadząc wojnę partyzancka na ogromną skalę. Niemcy odpowiadali wielkim terrorem, siejąc spustoszenia, śmierć i strach. Niestety, partyzantką kierowali przeważnie komuniści, mimo, że w wielu sztabach przebywali angielscy doradcy. Zrzuty z bronią pochodziły od Anglików. 20 listopada 1944 r. partyzanci przy pomocy sowieckiej wyzwolili Belgrad, a wyzwolenie pozostałych obszarów zakończyło się wiosną 1945 r. W maju rządy przejęli komuniści z Josipem Broz Tito na czele, który urodził się w Chorwacji. Rozpoczął się czerwony terror.

Już 22 września 1945 r. biskupi katoliccy Jugosławii napisali List pasterski, który został odczytany we wszystkich kościołach. W tym obszernym liście biskupi oskarżali władze komunistyczne o zbrodnie przeciw Kościołowi katolickiemu. Zabitych zostało 243 osób duchownych, a 169 znalazło się w więzieniach i obozach. Większość katolickich drukarni zostało zamkniętych lub odebranych. Naukę religii wyrzucono ze szkół. Nasilała się propaganda przeciw Kościołowi i wierze. W 1946 r. władze komunistyczne postawiły arcybiskupa Stepinaca przed sądem, gdzie wytoczono przeciw niemu sfabrykowane oskarżenia. Arcybiskup w procesie zachowywał się godnie i odważnie. Został skazany na pięć lat więzienia i dziewięć lat zesłania, gdzie również zachowywał się z dostojeństwem i godnością. Stał się symbolem oporu Kościoła i jego wiernych wobec komunizmu. W 1948 r. Jugosławia zerwała z ZSRR, a w 1961 r. przystąpiła do ruchu państw niezaangażowanych, którego celem było prowadzić niezależną politykę opartą na zasadach pokojowego współistnienia państw o różnych systemach politycznych. Ustalono, że państwo niezaangażowane musi spełnić kilka warunków, a mianowicie „nie należeć do żadnego paktu wojskowego” i „nie posiadać na swoim terytorium obcych baz wojskowych”.

Do 1990 r. Jugosławia była federacją sześciu związkowych republik: Serbia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Słowenia, Macedonia i Czarnogóra. W ramach Serbii istniały dwa okręgi autonomiczne: Kosowo i Wojewodina. W Kosowie mieszkali przeważnie Albańczycy, którzy tu się osiedlali, uciekając z Albanii przed prześladowaniami komunistycznego reżimu Hodży. Kosowo, które podupadło za czasów tureckich, i zostało wyludnione, kolonizowane było między innymi Albańczykami. Słowiańska gościnność, o której wspominał już w VI w. cesarz Maurikios, obróciła się przeciwko Serbom. Ważniejsze miasta Kosowa to Mitrovica i Prisztina. Jugosławia w 1990 r. liczyła 24 mln. mieszkańców, w tym Serbów było 9 mln. Ludnościowa i polityczna przewaga Serbów wywoływała niechęć Chorwatów, Słoweńców i coraz bardziej wrogo nastawionych Albańczyków, którzy są muzułmanami.

 

Słowacja

 

W 1526 roku, wraz z przejściem Węgier pod władanie dynastii Habsburgów Słowacja stała się częścią monarchii habsburskiej. Od 1918 r wraz z Czechami tworzy Czechosłowację. Pomimo, że ugoda pittsburska z 30 maja 1918 r. zapewniała Słowacji pełną autonomię, to jednak posiadała mocna ograniczony samorząd, przysługujący wszystkim krajom czechosłowacji. Po układzie monachijskim z jesieni 1938 uzyskała szeroką autonomię w ramach Czechosłowacji (własny rząd cieszący się szerokimi kompetencjami). W latach 1939-1945 formalnie pozostawała niepodległym państwem (Pierwsza Republika Słowacka na czele z księdzem Jozefem Tiso i Vojtechem Tuką), w rzeczywistości uzależniona była jednak od III Rzeszy. Słowacja wzięła udział w ataku na Polskę w 1939 roku jako sojusznik Hitlera. 1 września 1939 roku premier ksiądz Josef Tiso wydał swoim oddziałom rozkaz zaatakowania Polski bez uprzedniego wypowiedzenia jej wojny, co motywował rzekomym zagrożeniem Słowacji przez armię polską. Armia słowacka zaatakowałaa Polskę o godzinie 5.00 siłą trzech dywizji w kierunkach: podhalańskim, nowosądeckim i bieszczadzkim. Po upadku Polski w nagrodę Słowacja uzyskała kilkanaście wsi na Spiszu i na Orawie. Słowackie wojsko brało udział również w wojnie niemiecko-sowieckiej 1941-45. W 1993 r. nastąpiło pokojowe oddzielenie się od siebie Czech i Słowaków.

 

Stanisław Bulza

 

Przeczytaj    Część II.

 

Więcej artykułów Stanisława Bulzy na naszym portalu  >   >   > TUTAJ .

 

  • Zdjecie: Kaplica Cyryla i Metodego w Radhošť, Trojanovice, dzisiaj Republika Czeska. Starania o zjednoczenie chrześcijaństwa obrządku zachodniego i wschodniego symbolizuje napis nad wejściem do kaplicy „Miłujcie się, Słowianie i zjednoczcie się we wierze, którą tu głosili święci Cyryl i Metody”. Za: beskydyportal.cz / Wybór zdjęcia wg.pco

 

Polish-Club-Online-PCO-logo-2, 2015.12.03

Avatar

Autor: Stanisław Bulza