O drogach handlowych. Strategiczne znaczenie obszaru wokół Morza Śródziemnego. (Część I.)


Zaślubiny Wschodu i Zachodu

Znaczenie tego obszaru umiał już docenić grecki historyk i podróżnik Herodot (484-425 przed ur. Chrystusa), który zwany jest „ojcem historii”. Zbierał on informacje historyczne i geograficzne w czasie licznych podróży po Afryce i Azji. Powiedział, że „moje dzieje zbierają uzupełnienia do głównego wywodu”. Ten główny wywód to państwo „doskonałe” Platona, w którym Morze Śródziemne jest morzem wewnętrznym. Herodot był wtajemniczony przez kapłanów eleuzeńskich w Eleusis. Platon, który żył w latach 427-347 przed Chrystusem również był wtajemniczony w Eleusis, i w oparciu o dzieła Herodota stworzył państwo „doskonałe”, które jest zamknięte w pierścieniu (https://www.polishclub.org/2014/07/26/stanislaw-bulza-piekielny-krag-czesc-i/ i https://www.polishclub.org/2014/07/29/stanislaw-bulza-piekielny-krag-czesc-ii).

Pierwszym władcą, który wypełnił obszar południowej części i częściowo część północną (Grecja i Macedonia) pierścienia był Aleksander Wielki (356-323 przed ur. Chrystusa). Podboje dokonane przez niego uczyniły Greków władcami Bliskiego Wschodu na długie wieki. Grecy zajęli Azję Mniejszą, Persję, Syrię, Fenicje, Egipt i Palestynę. Na wschodzie byłego imperium perskiego podbili olbrzymie obszary dochodząc aż do Indii. Aleksander był pierwszym władcą, który podjął się próby zjednoczenia Grecji i Bliskiego Wschodu w jeden organizm państwowy. Zorganizował on między innymi wielką ceremonię pod nazwą „Zaślubiny Wschodu i Zachodu”, w której około 9 tys. Macedończyków i Greków wzięło za żony Azjatki. Przykład dawał Aleksander.

Według Plutarcha, który napisał biografię Aleksandra (między 50-25 r. po ur. Chrystusa) wynika, że w poślubieniu córki władcy baktryjskiego Roksany, a następnie dwóch dalszych żon z Azji pochodzących, kierował się nie własnym upodobaniem, ale zawsze życzeniem traktowania obcych narodów na stopie równorzędności, i z tych powodów znalazł on mało zrozumienia u swoich greckich przyjaciół. Są opinie, że Aleksander został otruty. Zmarł w wieku 33 lat.

Po śmierci Aleksandra Wielkiego jego państwo zostało podzielone między wyższych dowódców, którzy tytułowali siebie diadochami (gr. Diadochom – następca) i epigonami (następcy następców). Często wybuchały między nimi walki o władzę nad imperium, lecz żadnemu nie udało się w pełni przechwycić władzy najwyższej. Po zażartej bitwie dwóch głównych ugrupowań diadochów w 301 r. przed ur. Chrystusa pod Ipsos we Frygii, jednej z najbardziej krwawych bitew starożytnego świata, imperium Aleksandra zostało podzielone na trzy niezależne państwa, które jednak oparte były o kulturę grecką. Były to następujące państwa: królestwo Ptolemeuszów w Egipcie, królestwo Seleucydów z Syrią, Palestyną i Mezopotamią oraz królestwo Antygonidów obejmujące Grecje i Macedonię (Bobodżan Gafurow, Dzieje ludów Azji Centralnej, PIW, Warszawa 1978).

Grecy postępowali z ujarzmioną ludnością w sposób właściwy dla systemu niewolniczego, a więc stosowali brutalną siłę i bezgraniczny przymus, i w celu wzbogacenia się sprzedawali uciemiężoną ludność i przesiedlali ją do innych miejscowości. Głównym celem ich polityki było rozciągnięcie władzy Grecji na Wschodzie, rozszerzenie obrotu towarowego, eksploatacja ludów Wschodu i zawładnięcie ich bogactwami. Towarzyszyło temu wyniszczanie miejscowej ludności.

Skład panujących był różnorodny. Obok namiestników greckich i zgrupowanej wokół nich arystokracji greckiej znajdowali się również przedstawiciele arystokracji miejscowej, którzy dla utrzymania swojego stanu posiadania zdradzali swój lud.

Za cesarstwa rzymskiego Wschód długo pozostawał pod wpływami kultury greckiej. Po zdobyczach terytorialnych Aleksandra Wielkiego język grecki był uniwersalnym w basenie Morza Śródziemnego i rozbrzmiewał w Aleksandrii, Antiochii, Tarsie, Efezie, Babilonie, Rzymie i w Jerozolimie. Wszędzie na tych olbrzymich obszarach panowała grecka filozofia, sztuka i greckie mity. Z upływem czasu następowało przemieszanie kultury greckiej z wierzeniami wschodnimi. Świątynie w Eleusis, Aleksandrii i Pergamonie wywierały olbrzymi wpływ na życie społeczno-polityczne w imperium rzymskim. Były to świątynie poddane bóstwom piekielnym. Misteria i wtajemniczenia eleuzyńskie ku czci Demeter wprowadził do Aleksandrii Tymoteusz z Eleusis. Pochodził on z kapłańskiego rodu Eumolpidów. Jednak Demeter była obca dla Egipcjan, więc by utożsamić ją z egipską Izydą, kapłani nadali greckiej bogini imię Izydy.

 

Cesarstwo Rzymskie

Granice imperium rzymskiego biegły wokół Morza Śródziemnego. Rozciągało się ono w trzech kierunkach, na południe, północ i wschód Morza Śródziemnego. Położone było w trzech częściach świata, od Oceanu Atlantyckiego do Eufratu, od Renu, Dunaju i morza Czarnego do pustyń afrykańskich i arabskich. Obejmowało następujące kraje: Hiszpanię, Galię, Italię, Ilirię, Macedonię, Grecję, Małą Azję, Syrię, Egipt, obszar Kartaginy i Numidi?. Cesarz August dbał o zaokrąglenie granic państwa, które zostało następnie rozszerzone aż do Dunaju. Na części ziem dzisiejszej Rumunii, Bułgarii, Węgier, Jugosławii, Austrii, południowych Niemiec, Szwajcarii powstały prowincje: Mezja, Panonia, Norikum, Recja. Podboje czynione przez Augusta były planowe. W tym państwie, zgodnie z opisem Platona, Morze Śródziemne było morzem wewnętrznym.

W późniejszym czasie Rzymianie podbili Mauretanię i cześć Brytanii, Dację, Armenię, Mezopotamię aż po zatokę Perską a poprzez Afrykę docierają do Oceanu w Maroku. Dokonany za cesarza Augusta spis ludności, o którym wspomina Nowy Testament, wykazał liczbę mieszkańców tego olbrzymiego państwa na 120 mln. Na tym obszarze znajdowało się 6 tys. znaczniejszych miast. Bogactwa niektórych arystokratów rzymskich, jak Krassusa Lepidus były niezmierzone. Zdarzały się rodziny posiadające dziesiątki tysięcy niewolników. Domy wiejskie, pomniki, kosztowne sprzęty, łaźnie, sadzawki na ryby, areny wyścigowe, wskazują na cechujące ludzi ówczesnych upodobanie w przepychu i używaniu życia. Tym bogactwom przeciwstawiały się warstwy niższe, coraz uboższe, utrzymywane przy życiu dzięki rozdawnictwu zboża przez cesarzy, który mieli zrozumienie tylko dla widowisk czy igrzysk, gdzie rzucano chrześcijan na pożarcie drapieżnym zwierzętom, walk gladiatorów, walk zwierząt, i wyścigów zaprzęgów konnych. Niewolników dostarczały bezustannie prowadzone wojny, a także polowania na ludzi, czy zajmowali się piraci. Niewolnictwo napełniało Rzym milionami wrogo względem niego usposobionych ludzi, którzy korzystali z pierwszej lepszej okazji, by się zbuntować i uciec.

Drogi i szlaki Imperium Rzymskiego. Fot za: globalhistoryhonors.com
Drogi i szlaki Imperium Rzymskiego. Fot za: globalhistoryhonors.com

 

Główną rolę w podbojach dokonywanych przez cesarzy rzymskich odgrywał fakt, że wielkie drogi komunikacyjne na Bliski i Daleki Wschód wiodły przez Afrykę północną i Azję Mniejszą. Określało to rolę, jaką Wschód odgrywał w handlu światowym i w dziejach politycznych świata, i z tego faktu zdawali sobie sprawę cesarze rzymscy. Rola, jaką odgrywał Bliski Wschód była bardzo ważna. Był on pośrednikiem między Dalekim Wschodem a Europą. Na wschodnich wybrzeżach Morza Śródziemnego przez długie wieki znajdowały się bazy przeładunkowe handlu światowego. Stamtąd płynęły Morzem Śródziemnym do portów Europy południowej, a następnie zachodniej. Najbardziej południowy z tych szlaków handlowych rozpoczynał się na Cejlonie, gdzie gromadzono towary z Dalekiego Wschodu. Przecinał Ocean Indyjski i dochodził do Adenu. Tutaj rozgałęział się: droga karawanowa szła wzdłuż zachodniego wybrzeża Półwyspu Arabskiego do Syrii nad Morzem Śródziemnym, droga morska przez Morze Czerwone do Zatoki Sueskiej i dalej przez Egipt do Aleksandrii nad Morzem Śródziemnym. Drugi szlak handlowy ze Wschodu na Zachód szedł wzdłuż wybrzeży Indii do Zatoki Perskiej i następnie drogą lądową przez Mezopotamię do środkowej i północnej Syrii. Trzeci szlak handlowy był całkowicie lądowy. Łączył on Chiny poprzez Azję środkową z północnym Iranem, a następnie szedł ku Morzu Czarnemu.

Cesarstwo rzymskie interesowało się Dalekim Wschodem, a w szczególności Indiami i Chinami. Według zachowanych opisów, handel między Chinami a cesarstwem rzymskim rozpoczął się w 36 r przed Chrystusem za rządów Marka Antoniusza w Egipcie. Horacy, Wergiliusz, Ptolemeusz i Pliniusz Starszy wspominają wyroby chińskie takie jak strzały, jedwab i futra. Wzdłuż drogi handlowej powstawały bogate miasta. Brzoskwinie, morele, jedwab, herbata, porcelana, papier, karty do gry i prawdopodobnie proch armatni i inne towary docierały do Europy starym szlakiem handlowym. Chińczycy zawdzięczają połączenie morskie z innymi państwami głównie Rzymianom i Arabom. Ptolemeusz, pisarz aleksandryjski z II w. po Chrystusie, podaje Półwysep Malajski i miasto Kattigara (dzisiejsze Hanoi) jako najdalsze miejsca w komunikacji morskiej, do jakich zdołali dotrzeć żeglarze. Przybycie wysłanników rzymskich do Kantonu miało miejsce już w 226 r. i 284 r. po Chrystusie Arabowie, jako nieustraszeni żeglarze, bardzo wcześnie wyruszyli z Zatoki Perskiej do Indii i Cejlonu, a stamtąd pomiędzy Półwyspem Malajskim i Sumatrą wzdłuż wybrzeża Kochinchiny dopływali do Chii.

Cesarz rzymski Hadrian (76-138 po ur. Chrystusa) nie rozszerzał już granic imperium, ale dbał o ich zabezpieczenie. Granice te były obwodem koła, pierścienia, według państwa „doskonałego” Platona. Oprócz wtajemniczonych nikt tych granic nie znał. Szkocja, a wówczas mieszkający tam Piktowie, leży poza tym kołem, dlatego Rzymianie się tam nie zapuszczali. Cesarz Hadrian był w Breatanii w 122 r., i swoim żołnierzom kazał zbudować mur z bloków skalnych, szańce o długości 122 km na przestrzeni od Newcastle do Carlisle, od Morza Północnego do Morza Irlandzkiego, by odgrodzić się od Piktów. W przeciwieństwie do muru chińskiego, który budowali niewolnicy, wał Hadriana budowało 10 tys. żołnierzy rzymskich. Wzdłuż tego wału było 17 fortów. Mur ten zbudowany na części obwodu koła, pierścienia, był granicą północną państwa „doskonałego” Platona, poza nią była Szkocja. W V w. mur ten został zburzony. W wiekach późniejszych kamień z muru wykorzystano na budowę kościołów i klasztorów.

Kilkanaście lat później, na granicy północnej, nastąpiła mała poprawka. Po dojściu Antoniusza Pliniusza w 138 r. Rzymianie postanowili przesunąć północną granicę, zabezpieczoną wałem. Była ona wysuniętą bardziej na północ, wzdłuż łańcucha fortec Agrykoli, ciągnącą się od Firth do Clyde. Tym razem, ze względu na pośpiech, usypano wał z ziemi, bez użycia kamienia. Miał on 59 km długości. Biegł od Old Kirkpatrick nad rzeką Clyde do Bridgeness w pobliżu Corriden nad rzeką Forth. Budowlę nazwano Wałem Antoniusza. Wkrótce jednak Rzymianie porzucili Wał Antoniusza, i wycofali się za znacznie bezpieczniejszy Wał Hadriana.

Dzieło podbojów rzymskich kontynuowali następni cesarze aż do początków III wieku, po czym ulega on zahamowaniu, gdyż ekspansję zatrzymują na wschodzie Persowie Sassanidzi, którzy zajęli miejsce Partów w Iranie w 227 r., a na zachodzie Germanowie, którzy niedługo po 250 r. przełamali fortyfikacje nad Renem i spustoszyli Galię, a następnie sforsowali linię Dunaju i doszli do Mediolanu, zmuszając Rzymian do bezpowrotnego opuszczenia Dacji. Odtąd Rzym znajduje się w defensywie, a miasto zmuszone jest w 275 r. otoczyć się groźnymi murami, i zadowolić się rządzeniem Europą na obszarach sięgających do Renu i Dunaju. Wschód dostaje się pod opiekę nowego władcy, drugiego cesarza, którego stolicą zostaje Bizancjum.

 

Łuk atlantycki

W starożytności menhiry, bauty, kromlechy jak np. Carnac w Bretanii, czy gigantyczne trylity złożone w krąg w Stonehenge w Anglii były na usługach kultu, ale nie zmarłych. Albowiem szereg menhirów wzniesiono poza miejscami grzebania zmarłych. Stonehenge („wiszące kamienie”) koło Salisbury, są to wielkie bloki kamienne ustawione w kilka kręgów, uważane za ślady świątyń kultu słońca. Wielu przypuszcza, że w czasach pogańskich świąt w menhirach składano ofiary i odbywały się tańce i procesje. Na ścianach wielu dolmenów i menhirów zachodniej Europy znajdują się znaki i symbole o znaczeniu magiczno-religijnym, jak np. obraz słońca w promieniach, znak siekiery, wąż. Nekropolia Hal Safliani zawiera kilka wykutych w skale komór, w których odkryto kości siedmiu tysięcy osób. Mircea Eliade w „Historii wierzeń i idei religijnych” twierdzi, że „Owe wszystkie komory służyły pewnym ceremoniom religijnym, zastrzeżonym dla kapłanów i wtajemniczonych”. W średniowieczu obrzęd zaklinania odbywał się ze środka kamiennego kręgu.

Wszystkie te gigantyczne budowle występują wzdłuż wybrzeży Atlantyku. Rozciągają się one bowiem od śródziemnego wybrzeża Hiszpanii, obejmując Portugalię, a następnie zachodnie wybrzeże Anglii, i sięgając aż do Irlandii, Danii i Szwecji. Jest zdumiewającym faktem, że budowle te występują dokładnie wzdłuż zachodnich granic państwa „doskonałego” wg. Platona, na tak zwanym łuku atlantyckim.

 

„Święte prawo”

Po upadku Cesarstwa Rzymskiego ideę platońskiego państwa „doskonałego” podjął islam. W chwili śmierci Mahometa w 632 r. wszystkie plemiona zamieszkujące Półwysep Arabski przyjęły islam. Wyprawy muzułmanów poza Arabię miały miejsce już za pierwszego kalifa Abu Bekra (632-634). Decydujący okres podbojów przypadł jednak na okres kalifatu Omara. W 635 r. Arabowie zajęli Damaszek w bizantyjskiej Syrii, następnie podbili należącą do Persji Mezopotamię, i do ok. 650 r. Persję. W 642 r. poddała się arabskim najeźdźcom chrześcijańska i bizantyjska Aleksandria.

Podboje Arabów. Żródło: Bitwa pod Poitiers 732 (733), Bitwy świata, Rzeczpospolita - za: historycznebitwy.info
Podboje Arabów. Żródło: Bitwa pod Poitiers 732 (733), Bitwy świata, Rzeczpospolita – za: historycznebitwy.info

Po zamordowaniu Omara w 644 r. nastąpiła wojna trzydziestoletnia wewnątrz islamu. Po zawarciu pokoju z kalifem Abd al-Malikiem, islam rozpoczął dalsze podboje. Na wchodzie muzułmanie dotarli do Taszkientu w Azji Środkowej oraz podbili terytorium obecnego Pakistanu. Na zachodzie podbój następował wzdłuż północnoafrykańskiego wybrzeża. Po przebyciu Cieśniny Gibraltarskiej Arabowie zajęli królestwo Wizygotów w Hiszpanii. W 718 r. przekroczyli Pireneje zagrażając państwu Franków. Ich pochód został zatrzymany przez Karola Młota, a klęska w 732 r. wstrzymała ich ekspansje na Europę.

Kalifat, jako jedno państwo bez granic wewnętrznych, rozciągał się od Hiszpanii, cała Afrykę aż po Indie. Islam wkraczał w nową fazę. Obok zdobyczy innych kultur, zaczął tworzy własną. Kalif Mamun założył w Bagdadzie „Dom mądrości”, gdzie uczeni przekładali dzieła filozoficzne i medyczne starożytnych Greków oraz studiowali hinduską matematykę.

Do najbardziej znanych w średniowieczu autorytetów w dziedzinie filozofii i medycyny był muzułmański myśliciel Ibn Sina znany w Europie pod imieniem Awicenna (980-1037). Jako filozof był zwolennikiem neoplatonizmu i pozostawał pod wpływem filozofa Alfarabiego. Awicenna był kabalistą. Jego lekarskie pisma były wielokrotnie kwestionowane, ale cieszyły się uznaniem na wszystkich prawie uniwersytetach europejskich od XII w. aż do XVII stulecia.

Znaczenie świata muzułmańskiego w ciągu wieków zależało od tego, w jakim stopniu obszar zamieszkały przez wyznawców islamy był wciągnięty w system komunikacyjny starego świata. Na wschodzie, jeszcze przed rozszerzaniem się islamu, czynnikiem rozstrzygającym był fakt, że wielkie drogi komunikacyjne, które szły z Zachodu na Daleki Wschód, przebiegały przez Afrykę Północną. Fakt ten określał role, jaką ówczesny Wschód odgrywał w handlu światowym i w dziejach politycznych świata. Wielkie szlaki komunikacyjne świata prowadziły z wschodniej i południowej Azji ku brzegom Morza Śródziemnego, na których znajdowały się punkty przeładunkowe handlu światowego. Stamtąd prowadziły do Europy południowej przez Morze Śródziemne.

Obok ważnych szlaków morskich, najbardziej używanym był szlak całkowicie lądowy. Łączył on Chiny poprzez Azję środkową z północnym Iranem, a następnie prowadził do Morza Czarnego lub też przez Mezopotamię i Syrię do wybrzeży Morza Śródziemnego. Dla krajów, przez które prowadziła ta droga, posuwające się po niej karawany, stawały się źródłem potęgi i dochodów. Łatwo zrozumie znaczenie obszaru muzułmańskiego, jeśli się weźmie pod uwagę, że jego mieszkańcy mieli duży wpływ na kształtowanie się cen przez pobieranie opłat i ceł, ale także mogli w każdej chwili przerwa ruch na szlaku handlowym.

Rola, jaką odgrywał Bliski Wschód, była bardzo jasna i wyraźna. Był on pośrednikiem miedzy Dalekim Wschodem a Europą. Nie zajmował się produkcją, ani przerabianiem surowców, a zyski z pośrednictwa czerpał olbrzymie.

Hiszpania, Afryka Północna, Bliski Wschód stały się ośrodkiem komunikacyjnym, który był podstawą istnienia utworzonego i zorganizowanego przez arabów muzułmańskiego imperium. Dynastia Abbasydów ustanowiła w Bagdadzie, stolicy Mezopotamii, kalifat i utrzymała go do 1258 r.

Jednak największe zagrożenie dla kalifatu bagdadzkiego nadeszło ze wschodu. Iran ponownie objawił swa polityczną potęgę. Sytuacja zmieniła się wraz z pojawieniem się dzikich najeźdźców z Azji Środkowej. Byli nimi Turcy Seldżuccy, którzy podbili większość wschodniego świata muzułmańskiego. W imieniu kalifów Abbasydów, którym pozostawała władza religijna, rządzili władcy nazwani sułtanami.

Ustalenie sułtanatu tureckiego w zachodniej Azji wprowadziło początkowo tylko niewielkie zmiany w życiu podbitych ludów, gdyż plemiona tureckie ze środkowej Azji już wcześniej zastały nawrócone na islam. Rozpoczęła się następna ekspansja militarna islamu i prowadziła w kierunku południowo-wschodnim do Indii północnych oraz północno-zachodnim do Azji Mniejszej. Równocześnie na dalekim Zachodzie koczownicze plemiona Berberów doprowadziły islam aż na krańce Afryki w basenie senegalskim. W tym samym czasie koczownicze plemiona arabskie, nie kontrolowane przez autorytet kalifów, niszczyły ośrodki cywilizacyjne, które ich arabscy poprzednicy założyli na gruzach Afryki rzymskiej i bizantyjskiej.

Jedność muzułmanów z Azji pod władzą tureckich Seldżuków okazała się krótkotrwała. Wschód został podzielony na niezależne sułtanaty. Muzułmanie pozostali jednak na tyle silni, by skutecznie stawić czoła wyprawom krzyżowym. Jednak główne zagrożenie nadeszło znowu ze Wschodu. Były nimi hordy koczowniczych Mongołów.

Pierwszy najazd pogańskich Mongołów spustoszył północno-wschodnie prowincje. Następna fala zalała Persje i Irak w 1256 r. i obaliła kalifat Bagdadu, który został przeniesiony do Kairu.

Imperium mongolskie podporządkowało sobie cały wschodni świat muzułmański z wyjątkiem Egiptu, Syrii i Arabii. Szlaki komunikacyjne między Zachodem i Dalekim Wschodem zostały przerwane. Nie przerwało tego procesu zawalenie się państwa mongolskiego i powstanie na jego gruzach imperium otomańskiego.

Turcja stała się ośrodkiem osmańskiego imperium, gdyż leżała na prastarym skrzyżowaniu szlaków handlowych, prowadzących z Europy do Azji i Afryki.

Podwaliny pod imperium położył Osman (1259-1326), od jego imienia nazwę swą wzięły koczownicze hordy tureckie. Osman zdobył zachodnią część Azji Mniejszej i na przestrzeni miedzy Anatolia i Afryka północna utworzył barierę, która całkowicie przecięła komunikację miedzy Europą a Dalekim Wschodem.

W XIII w. Turcy pod rządami Osmana I wtargnęli na Półwysep Bałkański. Serbowie pod wodzą cara Łazarza stoczyli na Kosowym Polu (Kosovo Polje) w dniu 29 czerwca 1389 r. bitwę z wojskami tureckimi pod wodzą sułtana Murada I. Bitwa skończyła się straszną klęską Serbów i poległ w niej car Łazarz.

Półwysep Bałkański jest najbardziej wysuniętym ku płd.-wch. członem kontynentu europejskiego. Jest ważnym obszarem strategicznym, gdyż tworzy pomost komunikacyjny pomiędzy Europą a Bliskim i Dalekim Wschodem. Z tego powodu Bałkany przez kilka ostatnich wieków były terenem ścierania się interesów państw mocarstwowych. Europa w pełni zdała sobie sprawę ze znaczenia tego obszaru, kiedy został on podbity i włączony przez tureckiego władcę Osmana I do imperium osmańskiego. Wtedy to na długie lata zostały przecięte lądowe szlaki komunikacyjne między Europą a Dalekim Wschodem.

W 1448 r. sułtan Murad II pobił tu wojska Hunyadego Korwina (1385-1456), węgierskiego męża stanu, który wcześniej brał udział w wyprawie króla węgierskiego i polskiego króla Władysława przeciwko Turkom, która zakończyła się bitwą pod Warną w 1444 r. Klęska pod Warną przyspieszyła zdobycie Konstantynopola przez Turków.

Pod koniec XV w. imperium osmańskie rozciągało się na całą Azję Mniejszą, Półwysep Bałkański aż po Sawę i Dunaj, oraz miało zwierzchnictwo nad Wołoszczyzną, Chanatem Krymskim i Mołdawią. W 1463 r. Bośnia stała się prowincją turecką. Zabór turecki obejmował całą Bośnię, i sięgał aż do Sawy, Uny, a nawet do Kupy. Po drugiej stronie tych rzek byli Włosi, Węgrzy i Niemcy. Bośnia była przedmiotem spornym między Węgrami a państwem osmańskim. Bitwa pod Mohaczem w 1526 r. rozstrzygnęła spór na korzyść Turcji. Zdobycie przez Turków w 1453 r. Konstantynopola doprowadziło do ostatecznego upadku cesarstwa bizantyjskiego. Miejsce jego zajęło imperium osmańskie.

Okres rządów Selima I (1520-1566) przyniósł gwałtowny rozwój imperium osmańskiego. Stało się ono jednym z największych mocarstw światowych. Ekspansja turecka odbywała się we wszystkich kierunkach. W 1516 r. uzależnione zostało od Turków terytorium północnej Mezopotamii z Kurdystanem, Syrią i Palestyną, a w 1515 r. Egipt i Hidżaz oraz w 1521 Barka. W 1551 r. Turcja podbiła Trypolitanię i opanowywanie Afryki północnej zakończyła narzuceniem zwierzchnictwa Tunezji w 1574 r. W Europie w XVI w. Turcy opanowali wybrzeże Morza Czarnego oraz obszar naddunajski, sięgając po Karpaty i Dniestr. W 1501 podporządkowali Mołdawię, a w 1541 Ks. Siedmiogrodzkie. W XVII w. rozszerzyli swą ekspansję w Europie na Zaporoże i w 1672 r. na Podole.

Imperium ottomańskie, 1800. Mapa za: f.hypotheses.org
Imperium Osmańskie, 1800. Mapa za: f.hypotheses.org

Tak więc imperium osmańskie w czasach swego rozkwitu na przełomie XV w. i XVI w. sięgało aż po ziemie dzisiejszych Węgier w Europie i po Algierię na kontynencie afrykańskim. Ekspansja imperium osmańskiego, oraz ustalenie się imperium mongolskiego w Indii w XVI w. były triumfem islamu. Charakterystyczna cechą tych imperiów był nacisk, jaki kładły na ortodoksję muzułmańska i „Święte Prawo”, które było ucieleśnieniem organizacji imperium. Wojny religijne w Indii mają swoje podłoże w podbojach subkontynentu przez Islam. Treści, jakie on kierował do hindusów znacznie odbiegały od koncepcji reinkarnacji.

W XVII w. za panowania Osmana II (1605-1622) Turcy zwrócili się przeciwko Polsce. Bitwa pod Cecorą zakończyła się pogromem szczupłej armii polskiej. 11 listopada 1673 r. Jan Sobieski na czele zorganizowanej przez siebie armii koronnej i litewskiej uderzył na stojącego pod Chocimiem w warownym obozie Husseina pasze z 30 tys. Turków i zniósł pierwszą armię Osmanów.

Jednak śmiertelny cios imperium osmańskiemu zadał król Jan Sobieski pod Wiedniem. Podjął on dawną politykę antyturecką. Zawarł sojusz z Habsburgami, i szarżą pod Kahlenbergiem 12 września 1683 r. rozgromił armię turecką oraz wspomagające ją oddziały tatarskie. Zdobycie Wiednia przez Turków przedłużyłaby osmańską okupacje na Bałkanach, ale również otworzyłoby im drogę na Zachód.

Odtąd na pierwszy plan zainteresowań króla Jana Sobieskiego występuje kwestia rozbioru Turcji. Kiedy doprowadził do skutku zawarcie w 1684 r. Ligi św., rozwinął rozległą akcję dyplomatyczną, której celem miało być pozyskanie dla Polski księstw naddunajskich. Jednak jego usilne starania szły na marne. Wyprawy na Mołdawię, Wołoszczyznę i Kamieniec kończyły się niepowodzeniami. W Polsce natomiast podnosiła głowę opozycja możnowładców, która była podtrzymywana przez Austrię i Brandenburgię. Osaczony intrygami, znękany niepowodzeniami i wichrzeniem przeciwników, król stopniowo obojętniał na sprawy publiczne. Kwestia turecka została porzucona.

Bitwa pod Wiedniem była upadkiem siły militarnej Turków. Jednak upadek polityczny siły islamu nie pociągnął za sobą osłabienia religii i więzi wewnątrz społeczności muzułmańskiej. Zwycięstwo króla Jana Sobieskiego pod Wiedniem zapoczątkowało trwały proces cofania się państwa tureckiego w Europie. Pod koniec XVIII w. potęga imperium osmańskiego, która budziła kiedyś ogólny postrach słabła w szybkim tempie. Polską ideę rozbioru Turcji podjęli dość skutecznie Anglicy.

Obraz Jana Matejki "Sobieski pod Wiedniem" dar dla Ojca Świętego. Na ramie napis "Nie nam Panie, lecz imieniu Twojemu na chwałę". Fot. za franciszkanska3.pl
Obraz Jana Matejki „Sobieski pod Wiedniem” dar dla Ojca Świętego. Na ramie napis „Nie nam Panie, lecz imieniu Twojemu na chwałę”. Fot. za franciszkanska3.pl

Jednak największe korzyści z osłabienia państwa tureckiego w XVIII w. odniosły Rosja i Austria. Rosja uzyskała dostęp do Morza Czarnego, natomiast Austria zdobyła Węgry i Transylwanię, i zaczęła penetrować Bałkany. Dla Rosji Bałkany były również atrakcyjne, bo były zamieszkiwane przez ludność słowiańską i prawosławnych Serbów i Bułgarów. Obrona ich interesów mogła stanowić wytłumaczenie ingerencji w wewnętrzne sprawy. Anglia i Francja również miały swoje własne interesy na Półwyspie Bałkańskim. Dążyły one do powstrzymania ekspansji Rosji, bo obawiały się, że wyzwolone z jarzma tureckiego narody słowiańskie utworzą państwa, które będą zależne od Rosji. Turcy często urządzali krwawe masakry na buntujących się przeciwko ich władzy. Opinia europejska była zbulwersowana tymi zbrodniami. W 1821 r. rozpoczęło się powstanie Greków, które zakończyło się wspólną interwencją Rosji, Anglii i Francji. Koalicja ta pod Navarino w 1827 r. rozbiła flotę turecką. Na mocy podpisanego później traktatu Grecja stała się niepodległą monarchią, a Serbia, Wołoszczyzna i Mołdawia uzyskały autonomię.

Rosja, która miała na celu rozszerzenie wpływów w Turcji, spotkała się z ostrą reakcją Anglii i Francji, i w konsekwencji doprowadziło to w latach 1853-56 do pierwszej wojny krymskiej. Wojna ta zakończyła się dla Rosji klęską. Natomiast kolejna wojna rosyjsko-turecka w latach 1877-78 zakończyła się podpisaniem traktatu pokojowego w San Stefano, który umacniał pozycję Rosji na Bałkanach. Utworzona została Bułgaria. Walczące ze sobą o wpływy na Półwyspie Bałkańskim mocarstwa nie były w stanie zahamować procesu powstawania państw w tym rejonie. W 1862 r. zjednoczyły się Wołoszczyzna i Mołdawia, tworząc Rumunię, której niepodległość została uznana na kongresie berlińskim w 1878 r. Na tym samym kongresie uznano niepodległość Serbii i Czarnogóry. Austro-Węgry od 1878 r. okupywały Bośnię i Hercegowinę, a w 1908 r. dokonały ich aneksji.

Wśród narodów słowiańskich wzmagają się dążności do rozbicia Turcji. W 1912 r. wybuchła I wojna bałkańska. Powstaje związek bałkański, w którym biorą udział Serbia, Bułgaria, Grecja i Czarnogóra. Powstaje bardzo rozległy plan rozbioru imperium osmańskiego, a w dalszym czasie oderwanie od Austrii obszarów zamieszkałych przez Słowian. W pokoju londyńskim zawartym 30 maja 1913 r. Turcja zrzekła się całego terytorium od linii Enos – Midia wraz z Adrianopolem. Grecja otrzymała Kretę. Albania została samodzielnym państwem, gdyż Austrii i Włochom zależało na odcięciu Serbii od morza. W 1913 r. wybuchła II wojna bałkańska, która toczyła się już pomiędzy narodami bałkańskimi. Zamordowanie austriackiego następcy tronu arcyksięcia Ferdynanda w Sarajewie w dniu 28 czerwca 1914 r. przez agenta angielskiego, serbskiego studenta, Gavrilo Principa, wywołało trzecią wojnę bałkańską, z której na wskutek różnych przymierzy wybuchła I wojna światowa. Jednak prawdziwe przyczyny wybuchu tej wojny znajdowały się na Bliskim Wschodzie, gdzie doszło do konfliktu interesów pomiędzy Anglią a Niemcami.

 

Stanisław Bulza

 

Przeczytaj więcej artykułów Stanisława Bulzy na naszym portalu  >   >   > TUTAJ .

 

  • Zdjęcie główne: Kolonie w basenie Morza Śródziemnego – greckie (kolor czerwony) i fenickie (kolor żółty). Fot. za pl.wikipedia.org / wybór zdj. wg.pco

 

 

Polish-Club-Online-PCO-logo-2, 2016.02.18

Avatar

Autor: Stanisław Bulza