Stanisław Bulza: O drogach handlowych. Strategiczne znaczenie obszaru wokół Morza Śródziemnego. (Część II.)


Przeczytaj:             Część I.

 

 

Walki o drogi handlowe

Początkowo idea religijna islamu nie prowadziła do walki z Zachodem. Jednak bardzo szybko główną rolę zaczęły odgrywać w islamie interesy kupieckie Wschodu. Zrozumieli to kalifowie, jako spadkobiercy siły Wschodu, i dali tym dążeniom wyraz, opierając się na wrogim stosunku do chrześcijańskiego Zachodu. To właśnie tam, na ziemiach dzisiejszego Iraku, na których w czasach przed muzułmańskich doszło do pierwszych starć między Wschodem a Zachodem, a następnie przez całe późniejsze wieki ścierały się interesy Wschodu i Zachodu, nastąpiło ponowne zrozumienie znaczenia tego obszaru. W pierwszym okresie rozpowszechniania się islamu Bliski Wschód nie poniechał swej roli pośrednika między Zachodem i Dalekim Wschodem. Sytuacja ta uległa zmianie, gdy rozpoczęły się wyprawy krzyżowe, które wyniknęły nie tylko z idei religijnej wyzwolenia Palestyny z pod panowania islamskiego, lecz także z dążeń Zachodu do ujęcia w swoje ręce całego handlu wschodniego. Zachód rozumiał, że obszar Azji Mniejszej jest pomostem prowadzącym na Daleki Wschód, więc opanowanie tego obszaru miało dla Zachodu olbrzymie znaczenie. Świadomość ta była wielka u cesarzy rzymskich, u cesarzy chrześcijańsko-bizantyjskich, kalifów muzułmańskich, a następnie obszar ten stał się pożądaniem Zachodu, głównie Anglii, a i współcześnie wskazuje dla Zachodu ich cele polityczne. Pierwsze kolonie chrześcijańskie na Bliskim Wschodzie zostały założone w czasie wojen krzyżowych. Służyły one interesom handlowym, a nie religijnym. Kolonie te nie były niczym innym, jak tylko próbą ekspansji Zachodu w kierunku wschodnim. Jednak podjęta przez Zachód próba podkopania pozycji handlowych władców muzułmańskich nie została uwieńczona sukcesem. Dopiero najazd Mongołów doprowadził do zburzenia państwa kalifów bagdadzkich. Spowodowało to, że państwo to przestało odgrywać rolę pośrednika między Wschodem a Zachodem. W 1258 r. kalifat został przeniesiony z Bagdadu do Kairu. Mongołowie przerwali również szlaki komunikacyjne między Zachodem i Dalekim Wschodem. Również Bałkany były terenem ścierania się interesów państw mocarstwowych. Zachód w pełni zdał sobie sprawę ze znaczenia tego obszaru, kiedy został on podbity i włączony przez tureckiego władcę Osmana I (1259-1326) do powstałego na gruzach państwa mongolskiego imperium osmańskiego. Wtedy to na długie lata zostały przecięte drogi komunikacyjne między Europą a Dalekim Wschodem.

W tym czasie rosło znaczenie i bogactwo Republiki Weneckiej, która posiadając dużą flotę morską, pośredniczyła w handlu. Wenecja była najbogatszym miastem ówczesnej Europy. Nowi władcy muzułmańscy rządzący w Stambule utworzyli w Azji Mniejszej barierę, która całkowicie przerwała komunikację między Europą a Dalekim Wschodem. Zachód musiał z konieczności poszukiwać innych szlaków komunikacyjnych. W 1498 r. została odkryta droga morska do Indii koło Przylądka Dobrej Nadziei. Wybrzeże wschodnie Morza Śródziemnego utraciło dawne znaczenie, a świat islamski przestał grać rolę pośrednika handlowego między Wschodem i Zachodem. Również kontakty między Wschodem i Zachodem zostały przerwane na całe wieki.

Szlak wyprawy Napoleona I do Egiptu. Fot. za slidego.com
Szlak wyprawy Napoleona I do Egiptu. Fot. za slidego.com

Ponowne zetknięcie się Wschodu i Zachodu nastąpiło za Napoleona podczas jego wyprawy do Egiptu. Była ona spowodowana zrozumieniem przez Francuzów znaczenia obszaru wschodnio-muzułmańskiego, jako leżącego na drodze z Zachodu na Daleki Wschód. Zrozumienie to stało się decydującym czynnikiem działania politycznego. Francja patrzyła na Egipt jako na pierwszy ważny etap na drodze do Indii, gdzie miała ona nadzieję wymierzenia śmiertelnego ciosu znienawidzonej Anglii. Gdy Napoleon opuścił Egipt, jego program polityczny przejęli Anglicy i nigdy go już nie poniechali. W końcu XVIII w. w Anglii rozpoczęły się przeobrażenia, które dokonały wielkich przemian w stosunkach gospodarczych i społecznych. Anglicy stali się pionierami rewolucji przemysłowej, która stopniowa ogarniała cały świat. Liczne wynalazki i innowacje techniczne uczyniły z przemysłu tekstylnego, metalurgicznego, węglowego, energetycznego, motoryzacyjnego i zbrojeniowego najważniejsze gałęzie gospodarki państwowej na całym świecie. Jednak przemysł potrzebuje ciągle surowców, ale i zbycia wyprodukowanych towarów. Oba te rynki znajdują się na Bliskim i Dalekim Wschodzie. Anglia jako państwo wyspiarskie, by nie wypaść z gry o dominację w Europie, potrafiła dobrze zabezpieczyć swoje interesy.

Etapami w okresie zainicjowanym przez pochód Napoleona na Wschód były następujące wydarzenia: podbicie Afryki północnej, poszerzenie wpływów europejskich na tym obszarze i w Arabii południowej, oraz porozumienie zawarte między Anglią a carską Rosją podpisane w 1907 r., co do wpływów w Persji i w Afganistanie. Z tej gry wypadła Francja, gdyż jej polityka była naiwna, a w stosunku do ludów wschodnich nie była tak elastyczna jak polityka angielska. Anglia była bardzo czujna.

 

Naiwność polityki francuskiej

Gdy w 1857 r. postanowiono przekopanie międzymorza Sueskiego, rząd francuski wysłał dookoła Afryki na wyspę Perim kilka statków wojennych pod dowództwem admirała, z zadaniem zajęcia wyspy, która była bramą do Morza Czerwonego, by na niej założyć stację węglową dla statków francuskich. Po czterotygodniowej podróży admirał wylądował w Adenie, gdzie na przystani przyjął go osobiście angielski rezydent, który zaprosił go na bal jego oficerów. Około północy admirał przypomniał sobie cel swojej misji i postanowił opuścić zabawę. Zapytany przez pewną kobietę, dlaczego się tak spieszy, był tak naiwny, że wyznał jej prawdę. Kobieta ta poprosiła go o zatańczenie jeszcze jednego kawałka, i admirał pozostał wierny tradycjom francuskiej uprzejmości. Następnego dnia, gdy przybył z flotą na wyspę Perim, zastał tam już angielską kanonierkę i porucznika, który przed chwilą wciągnął na maszt flagę Wielkiej Brytanii. Oczywiście kobieta ta zdołała uprzedzić angielskiego rezydenta, a ten natychmiast wydał odpowiednie rozkazy zajęcia wyspy Perim. Obsadzenie w 1839 r. Adenu i w 1857 r. wyspy Perim przez wojska angielskie oraz uzależnienie od Anglii południowych wybrzeży Arabii było zabezpieczeniem interesów angielskich.

Porównanie odległości morkiej między Anglią a Indiami dookoła Afryki i po zbudowaniu Kanału SueskiegoFot. za logistykamorska.pl

W kwietniu 1859 r Ferdynand de Lesseps, po uprzednim uzyskaniu od Egiptu koncesji, zaczął budowę Kanału Sueskiego, a już 17 listopada 1869 r. nastąpiło jego uroczyste otwarcie. W ten sposób zostało ustalone ostatecznie znaczenie polityczne Egiptu. Zrozumieli to od razu Anglicy. Gdy Francuzom, którzy podjęli się budowy tego kanału, chodziło głównie o stworzenie matematycznie najkrótszego szlaku komunikacyjnego do Indii, w Londynie szybko oceniono strategiczne znaczenie Egiptu. Anglia postanowiła uzależnić politycznie Egipt i w 1882 r. zajęła go wojskowo pod okiem marynarzy floty wojennej francuskiej. Wcześniej, gdyż już w 1704 r. Anglia zabrała Gibraltar Hiszpanii. Odtąd Gibraltar stał się najsłynniejszą fortecą angielskiego imperium. Hiszpania wielokrotnie starała się go odebrać, lecz bezskutecznie. Ostatni raz w 1782 r., gdy angielscy kanonierzy ostrzeliwali oblegających Hiszpanów i Francuzów rozpalonymi do czerwoności kulami. W 1969 r. Gibraltar otrzymał ograniczoną samorządność. Na czele administracji stoi gubernator, który jest mianowany przez królową angielską.

 

Pierwsza porażka Anglii

W XX w. interesy angielskie na Bliskim Wschodzie zostały poważnie zagrożone przez bolszewicką Rosję. Jednak do przeprowadzenia komunistycznej rewolucji, takiej jakiej chcieli bolszewicy, nie było warunków na Wschodzie. Państwa wschodnie były zacofane gospodarczo i nie było w nich materiału ludzkiego do wszczęcia rewolucji. Przywódcy rewolucji narodowych, jakie odbywały się wówczas na Wschodzie (rozpad imperium osmańskiego), i którym Moskwa przychodziła z pomocą, jeszcze mniej byli skłonni do uznania haseł komunistycznych niż masy, które żyły tradycyjnie religią islamską. Ruchy narodowe oczekiwały od Rosji broni, pomocy zbrojnej oraz dyplomatycznej. Rosja im to wszystko dostarczała.

Duża pomoc bolszewicka ujawniła się w Afganistanie, który był całkowicie uzależniony od wpływów angielskich. Przez Afganistan prowadzą stare szlaki komunikacyjne do Indii. Pozycja Anglii w Afganistanie została mocno zachwiana. Do Afganistanu napływała broń z Rosji. W 1919 r. rozpoczęły się walki na pograniczu afgańsko-indyjskim. Wojska angielskie zmęczone wojną europejską, nie działały sprawnie. Anglia zdecydowała się na ustępstwa i 8 sierpnia 1919 r. zawarła pokój w Rawalpindi. Była to pierwsza klęska dyplomatyczna Anglii na muzułmańskim Wschodzie. Umowę pokojową uzupełniał traktat zawarty w Kabulu w 1921 r. na podstawie którego Afganistan wyzwolił się całkowicie spod opieki angielskiej. Moskwa triumfowała. W lutym 1921 r. w Moskwie został zawarty traktat afgańsko-rosyjski, w którym strony zobowiązywały się nie zawierać z nikim umowy, która by była zwrócona przeciwko jednej z układających się stron. W umowie Rosja gotowa była oddać Afganistowi okręgi nadgraniczne, które za czasów carskich należały do Rosji. Afganistan ze swej strony zobowiązał się do przeorientowania całej sieci komunikacyjnej w kierunku północnym i związanie swych dróg z siecią komunikacyjną światowa nie przez Indie, lecz przez Rosję. Moskwa jednak nie osiągnęła swego głównego celu, a mianowicie wywołanie w Afganistanie rewolucji komunistycznej. Jednak państwo to stało się terenem działań komunistycznych. Propaganda komunistyczna w Indiach kierowana była z Kabulu.

Trzy wojny angielsko-afgańskie udowodniły Anglii, że kontrola nad tym wydawałoby się słabym państwem wcale nie jest celem łatwym do osiągnięcia. Kiedy w 1979 r. w Afganistanie upadał rząd proradziecki, wkroczyły tam wojska radzieckie. Przeciwnikami ich byli partyzanci, tak zwani modżahedini, czyli obrońcy islamu. Byli oni wyposażeni w broń amerykańską, a między innymi w pociski rakietowe ziemia-powietrze, które umożliwiały walkę z radzieckimi śmigłowcami szturmowymi. Konflikt w Afganistanie kosztował Rosję olbrzymie sumy i kosztował życie wielu radzieckich żołnierzy. W 1988 r. Gorbaczow podpisał porozumienie pokojowe, które w gruncie rzeczy było aktem kapitulacji. Ewakuacja wojsk radzieckich została zakończona w lutym 1989 r. Rządy w Afganistanie objęli modżahedini, którzy zostali w 2002 r. obaleni przez Amerykanów.

Wypadki w 1919 r. w Afganistanie i innych nowopowstających państwach wschodnich pozwoliły Anglii ocenić należycie niebezpieczeństwo, jakim dla interesów angielskich stawała się polityka rosyjska na Bliskim Wschodzie. Anglia dość szybko znalazła wyjście w postaci układu handlowego rosyjsko-angielskiego, którego znaczenie polegało nie tylko na ułożeniu stosunków handlowych, jak to widać od razu z pierwszego ustępu tego układu, który brzmiał następująco: „Obydwie układające się strony powstrzymują się od wrogiego zachowania się wobec siebie oraz od prowadzenia poza swymi granicami jakiejkolwiek propagandy bezpośredniej lub też pośredniej przeciw interesom W. Brytanii, względnie Republiki Sowieckiej, że w szczególności rząd sowiecki wyrzeka się wszelkich prób podburzania do jakiejkolwiek akcji przeciw interesom W. Brytanii w Indiach i Azji Przedniej”.

Anglia spostrzegła niebezpieczeństwo działań Rosji prowadzonych na terenie azjatyckim przeciw wpływom państw europejskiej, a w szczególności przeciw wpływom angielskim, i dążyła przez układy, które miały wiązać Rosję, by zapobiec rozszerzaniu się tych wpływów. Z działalnością Rosji na Wschodzie spotkała się Anglia po raz pierwszy w Afganistanie, gdzie musiała dobrowolnie wyrzec się protektoratu nad tym państwem. Pokój zawarty w Rawalpindi był pierwszym zwycięstwem, jakie muzułmanie odnieśli przy pomocy Rosji nad Anglią.

Imperializm angielski był w przeprowadzaniu swych planów bardziej kompromisowy i elastyczny niż francuski. Przednią strażą polityki angielskiej byli kupcy. Ideałem angielskiej polityki kolonialnej było zawsze, by w państwach, które były pod jej opieką, ludność brała udział w zarządzaniu swoimi sprawami, zgodnie z pojęciami angielskimi o samorządzie. Uzależnienie państwa przez Anglię następowało stopniowo, przy tym równolegle z dawaniem większych swobód i praw ludności, szło wiązanie go różnymi węzłami, które wynikały z narastania wspólności interesów. Aneksja i opieka zostały zastąpione przez porozumienia, przez uzgadnianie interesów, przez współpracę.

 

Kolej bagdadzka źródłem wybuchu I Wojny Światowej

Pod koniec XIX w. obok Anglii, Francji i Rosji, które dążyły do zwiększenia swych posiadłości, wywierały wpływy na obszarze zamieszkałym przez wyznawców islamu, lub też ze względów politycznych usiłowały nawiązać stosunki polityczne i gospodarcze, pojawili się Niemcy. W 1888 r. Turcja otrzymała połączenie kolejowe z Europą. Była to pierwsza część wielkiej drogi kontynentalnej, która stała się własnością Banku Niemieckiego. Była to kolej trans bałkańska. W traktacie berlińskim było postanowienie, które nakładało na państwa, przez które kolej przechodziła, zobowiązania dalszej budowy aż do połączenia z siecią kolei europejskich. Do tego czasu system dróg morskich Anglii, które prowadziły przez Kanał Sueski, i system dróg lądowych Niemiec, które prowadziły przez Bałkany, szły równolegle. Z chwilą jednak, gdy Niemcy rozpoczęły budowę kolei bagdadzkiej, te dwa systemy skrzyżowały się i zaczęły się sobie przeciwstawiać. Biegły one wprawdzie z dala od siebie, lecz ostateczny cel miały ten sam: włączenie Bliskiego Wschodu, jako ogniwa pośredniczącego w wielką sieć komunikacyjną. Kolej bagdadzka miała przecinać pola naftowe historycznej Mezopotamii i podchodziła bardzo blisko do angielskich koncesji naftowych w południowo-zachodniej Persji. Anglia dość szybko poruszyła wszystkie sprężyny i zużytkowała wszystkie swe wpływy na Wysoka Portę, by przeszkodzić w ukończeniu drogi lądowej, która łączyła Europę Środkową z Indiami i Dalekim Wschodem. Bank Niemiecki rozpoczął budowę kolei, rozpoczynając od Bagdadu. W chwili wybuchu I Wojny Światowej została wykończona budowa 60 km odcinka kolei na północ od Bagdadu. Rozpoczęcie działań wojennych w Mezopotamii przerwało dalsze prace przy budowie kolei. Anglicy zajęli Bagdad.

Tak więc przeciwstawienie się tych dwóch dróg komunikacji światowej w chwili rozpoczęcia budowy kolei bagdadzkiej doprowadziło do wybuchu I Wojny Światowej. Droga lądowa niemiecka stała się przyczyną konfliktu nie tylko Niemców z Anglią, gdyż ujawnienie postanowienia budowy kolei bagdadzkiej wzbudziło również zaniepokojenie Rosji, gdyż końcowym punktem, do którego zmierzała ekspansja rosyjska z północy, była właśnie Zatoka Perska. Kolej ta zaalarmowała również Francję, która posiadała poważne wpływy w północnej Syrii i Cylicji tj. w starożytnej części Azji Mniejszej między Morzem Śródziemnym a górami Tauros.

Oficjalnie podaje się, że przyczyną wybuchu I Wojny Światowej był zamach w Sarajewie, gdzie 28 czerwca 1914 r. arcyksiążę Ferdynand i jego żona zostali zastrzeleni przez serbskiego rewolucjonistę, Gavrilo Principa, agenta angielskiego. Oburzone Austro-Węgry oskarżyły Serbię o przeprowadzenie zamachu, i 28 lipca najechały na nią. W obronie Serbom przyszła Rosja, która dwa dni później zmobilizowała 1,2 mln żołnierzy. Niemcy zaostrzyły konflikt stawiając Rosji 24-godzinne ultimatum wycofania się z Serbii. Rosja ultimatum odrzuciła i Niemcy 1 sierpnia wypowiedziały jej wojnę. Francja była sprzymierzeńcem Rosji, więc 3 sierpnia Niemcy i jej wypowiedziały wojnę. Niemcy powzięły decyzję pokonania Francji, zanim Rosja będzie gotowa do wojny. Belgia nie udzieliła zgody Niemcom na przejście przez swoje terytorium, więc armia niemiecka wtargnęła na nie siłą. Wielka Brytania była poręczycielką wielkie zainteresowanie państwami bałkańskimi i Bliskim Wschodem, by przebić się na Daleki Wschód. Wykończenie kolei bagdadzkiej belgijskiej neutralności i w tym samym dniu wypowiedziała wojnę Niemcom. Kulisy zamachu w Sarajewie nie zostały nigdy wyjaśnione.

Mapa - propozycja budowy linii kolejowej Berlin - Bagdad. fot. za globalsecurity.org
Mapa – propozycja budowy linii kolejowej Berlin – Bagdad. fot. za globalsecurity.org

Niemcy od początku wyrażali przypadło na okres wzrastania gospodarczego Niemiec. Tylko jedna kolej służyła interesom własnym Turcji, jako wielkiego mocarstwa. Była to kolej w Hedżazie. Została ona wybudowana w latach 1901-1908 i była sfinansowana bez pomocy kapitału obcego. Doprowadzono ją tylko do Medyny, a następnie miała połączyć Mekkę i jej port Dźidda z Konstantynopolem, lecz wyczerpały się fundusze. Kolej ta została nie wykończona, gdyż Anglicy niechętnie widzieli połączenie Konstantynopola z wybrzeżem Morza Czerwonego i ciągle wywoływali przeszkody. W czasie I Wojny Światowej Anglicy zniszczyli południowy odcinek tej kolei. Po rozpadnięciu się Turcji straciła ona swe poprzednie polityczne znaczenie.

Układ angielsko-francuski z 1916 r., który nosi nazwę od tych, co go zawarli Sykes-Picot dowodzi, że Anglicy uważali drogę kontynentalną za wielkie niebezpieczeństwo dla swej drogi morskiej przez Kanał Sueski. W układzie tym Anglia i Francja ustaliły podział Azji Przedniej, do której należą państwa, które z europejskiego punktu widzenia znajdują się w przedniej części Azji. W tym układzie znajdowały się postanowienia, że kolej bagdadzka nie będzie nigdy wykończona, oraz że połączenie części północnej i południowej nie może być wykonane pod żadnym warunkiem.

Pierwsza naruszyła postanowienia traktatu Francja. Gdy w 1921 r. uzyskała ona terytorium w Syrii północnej, wówczas przystąpiła do budowy linii kolei bagdadzkiej wzdłuż nowej syryjsko-tureckiej granicy. Wówczas Anglia, będąc w posiadaniu mandatu opiekowania się Irakiem, spowodowała skasowanie linii kolejowej na północ od miasta Beidżi, powołując się na to, że linia ta nie dawała żadnego dochodu. W następnych latach Anglia zrzekła się mandatu, a Irak stał się państwem niepodległym. Gdy nastąpiło połączenie Bagdadu z Tel Koczek, stacją końcową kolei trans anatolijskiej, wówczas została wykończona droga lądowa łącząca Europę Środkową z Zatoką Perską i Dalekim Wschodem.

Celem polityki angielskiej na Bliskim Wschodzie było stworzenie pomostu prowadzącego od Morza Śródziemnego do Indii. Dyplomacja angielska pracowała wytrwale i konsekwentnie od czasu, gdy królowa Wiktoria przyjęła tytuł cesarzowej Indii, to jest od 1874 r. To właśnie w związku z tą polityka została dokonana akcja angielska przeciw niemieckim planom budowy kolei bagdadzkiej. Polityka angielska osiągnęła swój cel dopiero w czasie I Wojny Światowej, po rozbiciu państwa tureckiego, i po pozyskaniu Arabów, którym obiecano niezależność państw przez nich zamieszkanych w zamian za oderwanie się od Turcji. Gdy te plany zostały urzeczywistnione zaczęto stosować samochody i samoloty jako środki przezwyciężające trudności komunikacyjne na Pustyni Syryjskiej. Była to trzecia droga komunikacji światowej. Niemcy pozostały w tyle. Dawne projekty „wszechbrytyjskiej” sieci kolejowej zostały przez Anglię zaniechane. W 1937 r. rząd angielski postanowił zbudować asfaltową autostradę z Palestyny do Bagdadu. W 1923 r. istniała już utworzona przez Anglików regularna komunikacja samochodowa między Damaszkiem a Bagdadem.

Sektor północno-afrykański świata muzułmańskiego, który przed zastosowaniem komunikacji lotniczej i samochodowej miał początkowo tylko znaczenie jako wybrzeże, jest obecnie pomostem prowadzącym do Afryki południowej. Na wskutek zetknięcia się z Zachodem i włączenia w sieć komunikacji światowej, obszar ten zamieszkały przez ludy muzułmańskie nabrał nowego znaczenia, i stał się przedmiotem pożądania i nacisku zarówno dla Anglików, Francuzów, Rosjan i Niemców, a przed wybuchem II Wojny Światowej również dla Włochów, rządzonych przez Mussoliniego.

W 1937 r. George Lloyd, angielski mąż stanu, dawny Wysoki Komisarz angielski w Egipcie, w jednym z meczetów islamskich w Londynie wygłosił przemówienie o znaczeniu i skrzepnięciu islamu, w którym między innymi powiedział: „Sądzę, że Imperium Brytyjskie nie mogłoby istnieć bez poparcia muzułmanów w całym świecie. W moim przekonaniu jest islam przez swą zwartość jedną z sił istotnych współczesnej ludzkości. I będę zawsze robił wszystko, co leży w zakresie mojej możliwości, by Anglia utrzymywała wszędzie na świecie dobre stosunki z islamem”. George Lloyd należał do grupy najskrajniejszych konserwatystów, więc słowa jego wywołały powszechne zdziwienie. Gdy w 1916 r. stanął na czele rządu angielskiego i rady wojennej to swą energią i wytrwałością przyczynił się do złamania Niemiec, ale na konferencji wersalskiej występował w ich obronie. Wielokrotnie występował ostro przeciw Polsce.

Stanisław Bulza

Przeczytaj więcej artykułów Stanisława Bulzy na naszym portalu  >   >   > TUTAJ .

  • Zdjęcie główne: Kolonie w basenie Morza Śródziemnego – greckie (kolor czerwony) i fenickie (kolor żółty). Fot. za pl.wikipedia.org / wybór zdj. wg.pco

Polish-Club-Online-PCO-logo-2, 2016.02.22

Avatar

Autor: Stanisław Bulza