Michał Grynberg: Żydowska spółdzielczość w Polsce w latach 1945-1949


Przedstawiamy fragmenty z pracy Michała Grynberga z Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce pt. Żydowska spółdzielczość pracy w Polsce w latach 1945-1949 wydanej w 1989 roku nakładem Państwowego Wydawnictwa Naukowego w Warszawie. 

Wstęp

/…/

Pierwsze lata po II wojnie światowej charakteryzują się w Polsce dużą aktywnością w organizowaniu spółdzielni pracy. Podejmowane inicjatywy z reguły cieszyły się poparciem państwowych władz terenowych i spółdzielczych, zwłaszcza na Ziemiach Odzyskanych. Ruch spółdzielczy w Polsce stanowi bowiem, zgodnie z Konstytucją PRL, jeden z elementów ustroju społeczno-gospodarczego, w związku z tym państwo popiera jego rozwój, udziela mu wszechstronnej pomocy, zapewnia opiekę i ochronę.

Równolegle z rozwojem ogólnego ruchu spółdzielczego uruchamiane były w kraju również spółdzielnie w środowisku żydowskim. Ich głównym zadaniem było zatrudnienie robotników i rzemieślników żydowskich, zwłaszcza tych, dla których adaptacja w zakładach ogólnopaństwowych lub spółdzielczych była w początkowym okresie utrudniona. Ponadto spółdzielnie te miały za zadanie przysposobienie do pracy w konkretnej specjalności osób nie posiadających określonego zawodu 1. Konieczność organizowania placówek dla zatrudnienia Żydów uratowanych od zagłady podczas okupacji hitlerowskiej potwierdzona została jeszcze na początku 1945 r. Sprawa ta rozpatrywana była kolejno na posiedzeniu Prezydium oraz na jednym z pierwszych posiedzeń plenarnych CKŻwP w Lublinie 2.

Przez organizowanie spółdzielni pracy miały być stworzone powracającym do życia Żydom, warunki zarobkowania (co wówczas było bardzo ważne), lecz nie tylko. Przedsiębiorstwa te miały przede wszystkim spełniać rolę ośrodków rehabilitacji psychicznej, aby ludzi tych, po nieludzkich przeżyciach wojennych, przywrócić w miarę możliwości do równowagi psychicznej.

Problematyka zatrudniania i produktywizacji ludności żydowskiej pod koniec 1945 r., a zwłaszcza w pierwszej połowie 1946 r. została znacznie szerzej potraktowana przez zainteresowane instytucje. Zorganizowanie zatrudnienia stanowiło tylko jeden (bardzo ważny) ze środków osiągnięcia celu. Założenia CKŻwP w tej dziedzinie przewidywały ponadto zatrudnienie robotników żydowskich w przedsiębiorstwach państwowych, pomoc w uruchamianiu indywidualnych warsztatów rzemieślniczych, inspirowanie i pomoc w osiedlaniu się Żydów na roli 3.

Liczba pracujących Żydów na koniec I półrocza 1946 r. przekroczyła 40 tys. osób, w tym w spółdzielniach żydowskich ok. 2 tys. Również w latach następnych większość pracujących Żydów zatrudniona była poza spółdzielczością. Niemniej sprawa organizacji spółdzielni pracy uzyskała wysoką rangę w działalności CKŻwP „jako że forma ta harmonizuje z ogólną linią rozwoju i organizacji gospodarki w kraju” 4.

Wydaje się jednak, że nie tylko ten aspekt decydował o priorytecie i w organizowaniu spółdzielni. Koncepcji ich uruchomienia, jak się wydaje, przyświecała myśl, że Żydzi zatrudnieni poza spółdzielniami stracą kontakt ze środowiskiem, natomiast zatrudnieni w spółdzielniach utrzymywać będą ścisłą łączność z sobą. Ta hipoteza w praktyce sprawdziła się całkowicie i to przez cały czas działania spółdzielczości żydowskiej w wyodrębnionej organizacji (rozdz. VI, p. 5).

Realizacja założeń CKŻwP w dziedzinie organizowania spółdzielni pracy dała wyniki, bowiem rozwój sieci spółdzielni zrzeszonych w CSW „Solidarność” oraz liczba zatrudnionych w nich osób wykazywały z roku na rok dużą dynamikę. Przyjmując podstawę wyjściową (grudzień 1946 r.) za 100, to na koniec listopada 1949 r. liczba spółdzielni wzrosła do 213, liczba zatrudnionych w nich osób do 732, a produkcja osiągnęła 45-krotny wzrost 5.

Dynamiczny rozwój tego ruchu uwarunkowany był wieloma czynnikami. W Odrodzonej Polsce istniał przychylny klimat dla powstawania tego typu placówek, a konkretna pomoc terenowych władz państwowych i spółdzielczych sprzyjała szybkiemu ich rozwojowi.

Uznając celowość uruchomienia odrębnych spółdzielni w środowisku żydowskim, państwo, przez powołany organ rządowy (Komisariat Rządu dla Spraw Produktywizacji Ludności Żydowskiej), przyznało dla rozwiązania najpilniejszych potrzeb Centrali i spółdzielni długoterminową pożyczkę w wysokości 48,5 mln zł na zakup surowców i bieżące wydatki 6.

Znaczny wpływ na szybki rozwój tych spółdzielni miała kadra organizatorów i kierowników znaczna bowiem liczba osób zajmujących się organizacją tych jednostek miała za sobą duży staż pracy społeczno-politycznej w Polsce przedwrześniowej oraz podczas okupacji. Działacze ruchu robotniczego w Polsce międzywojennej stanowili znaczny odsetek zatrudnionych, zarówno w Centrali, jak i w spółdzielniach. Przeprowadzona ankieta na jednej z krajowych narad członków PPR, działających w spółdzielniach zrzeszonych w CSW „Solidarność”, wykazała, że ponad 70% jej uczestników należało przed wojną do KPP i działało w ruchu robotniczym. Na 31 uczestników 3-miesięcznego kursu szkoleniowego, zorganizowanego w 1949 r. dla kierowników spółdzielni tego pionu, 26 osób było represjonowanych przez władze sanacyjne za działalność polityczną 7. Wydaje się zatem, że obok zrozumienia konieczności zorganizowania warsztatu pracy działał także czynnik ideologiczno-emocjonalny.

Dużą rolę w efektywnej działalności Centrali i spółdzielni odegrała pomoc uzyskana od żydowskich organizacji z zagranicy. Pomoc ta była wieloraka: finansowa, materiałowa oraz w zakresie maszyn i urządzeń 8. Niektóre wyroby produkowane w spółdzielniach (odzież, obuwie, dziewiarstwo i in.) były bardzo poszukiwane na rynku, gdyż wykonywane były z surowców importowanych, co przy znacznych w tym czasie niedoborach materiałowych w kraju decydowało o ich atrakcyjności.

Pomocą w finansowaniu spółdzielni żydowskich służył Bank dla Spraw Produktywizacji Ludności Żydowskiej, w Polsce, który działalność swoją rozpoczął jeszcze w 1945 r. W Lublinie. Bank ten udzielał spółdzielniom długoterminowych kredytów na dogodnych warunkach spłat 9.

Z jednostek, które pomagały spółdzielniom i to przez cały czas ich działalności, wymienić należy ORT 10. Instytucja ta, w porozumieniu z Centralą, zorganizowała szeroką sieć kursów szkolenia zawodowego, co w niemałej mierze przyczyniło się do podwyższenia stopnia fachowości zatrudnionych w spółdzielniach osób, a zatem wpłynęło na uzyskanie postępu w usprawnianiu organizacji produkcji i uzyskiwaniu wyższej jakości wyrobów.

Spółdzielnie te otoczone były stałą opieką i korzystały z efektywnej pomocy komitetów żydowskich, działających w tym czasie w kraju. Komitety te były z reguły, zwłaszcza w latach 1945-1947, inspiratorami powstawania tych spółdzielni. Koncepcja ich organizowania wynikała bowiem z podstawowych założeń działania komitetów żydowskich 11.

W późniejszym nieco czasie role się odmieniły. CSW „Solidarność”‚ oraz spółdzielnie systematycznie zasilały budżety żydowskich instytucji, zwłaszcza dziecięcych. Wyasygnowane kwoty (co udało się ustalić) na cele społeczne przez spółdzielczość żydowską tylko w latach 1947-1948 przekroczyły kwotę 75 mln zł (rozdz. VI, p. 5).

Szczególną rolę spełniała spółdzielczość żydowska na Ziemiach Odzyskanych (Szczecin, Wrocław), stanowiąc w 1949 r. ponad 60% placówek, zatrudnienia i wielkości produkcji w skali Centrali (rozdz. IV, P. 2).

Na temat udziału Żydów w zagospodarowaniu Ziem Odzyskanych, znaleźć można wiele pochlebnych informacji w prasie. W „Trybunie Dolnośląskiej” z 17 lipca 1946 r. (nr 127) czytamy: „Żydzi, którzy pozostali przy życiu w wielu obozach koncentracyjnych na Dolnym Śląsku od razu po wyzwoleniu przystąpili do zabezpieczenia opuszczonych zakładów przemysłowych i do pomocy przy organizowaniu administracji państwowej. Żydzi na Dolnym Śląsku stanowią element twórczy, dobrze pracują we fabrykach jak i na roli”. Ta sama gazeta z 29-30 września 1946 r. (nr 189) w artykule „Spółdzielnie żydowskie na Dolnym Śląsku” podkreśla dużą aktywność środowiska żydowskiego w organizowaniu zakładów pracy na zasadach spółdzielczych. Podaje przy tym, że na terenach Dolnego Śląska działało wówczas 119 spółdzielni pracy, udział w tej liczbie żydowskich spółdzielni – wynosił 67%.

Ta sama gazeta z 13 października tego roku (nr 201) donosi o odbudowie i uruchomieniu fabryki maszyn młyńskich przez CSW „Solidarność” we Wrocławiu. „Trzy miesiące temu fabryka przedstawiała obraz kompletnego zniszczenia. W ciągu trzech miesięcy, przez samych jedynie Żydów prowadzone roboty doprowadziły, iż remont był w 90% wykonany… Inne firmy przedłożyły kosztorysy na sumę 2,5 mln zł. Centrala Gospodarcza „Solidarność” przeprowadziła ten remont za 1,1 mln zł”.

Spółdzielnie zrzeszone w CSW „Solidarność” nie ustrzegły się jednak wielu błędów. Władze spółdzielcze podkreślając znaczne efekty społeczne i gospodarcze ich działalności zwracały jednocześnie uwagę na poważne niedomagania natury formalno-administracyjnej, a zwłaszcza na: nie dość efektywną działalność samorządu, niski poziom prac planistycznych, sprawozdawczości i statystyki oraz na brak poszanowania przepisów regulujących wewnętrzną organizację i gospodarkę spółdzielni 12.

W związku z tą opinią nasuwa się kilka refleksji, wynikających z własnych doświadczeń i obserwacji autora niniejszej pracy, mogących zatem stanowić pewną próbę wyjaśnienia tego stanu rzeczy, tak bardzo zresztą charakterystycznego dla sposobu myślenia i postępowania ludzi w tym okresie.

Działacze kierujący w tym czasie tymi spółdzielniami posiadali duże doświadczenie w pracy społeczno-politycznej i to w warunkach przeważnie nielegalnych, co siłą rzeczy wycisnęło określone piętno na ich psychice i metodach postępowania, przy czym ich wiedza w dziedzinie pracy administracyjnej i biurowości była nieznaczna. Ba, wielu z nich, traktowało często te sprawy jako zbędne obciążenie. Kierowali się oni bowiem dewizą: produkować jak najwięcej, przodować w pracy. Postawa taka spowodowała w efekcie zaniedbania wielu czynności o decydującym często znaczeniu, zwłaszcza dla umożliwienia oceny całokształtu, działalności tych jednostek. Szybki rozwój spółdzielni, wzrost ich potencjału gospodarczego przy słabszym jednocześnie tempie wzrostu poziomu kadry kierowniczej nieuchronnie rodził wiele nieprawidłowości w zarządzaniu i gospodarowaniu dobrem społecznym. Wiedza i zrozumienie konieczności planowej organizacji i funkcjonowania aparatu towarzyszącego procesowi produkcyjnemu przyszły później.

Również początki działalności CSW „Solidarność” były trudne, brak było bowiem sprawdzonych wzorców funkcjonowania podobnych instytucji, a także przeszkolonej kadry kierowniczej. Centrala, po jej powołaniu (luty 1946 r.) mieściła się w jednym pokoju w Warszawie, przy ul. Szerokiej 10, a jej aparat etatowy składał się z jednego księgowego i maszynistki. Spółdzielnie natomiast, które już wówczas istniały, oczekiwały od Centrali konkretnej i szybkiej pomocy, zwłaszcza zapewnienia im pracy, kredytów oraz wytycznych i instruktażu działania. Wkrótce jednak z tej niepozornej, niewiele znaczącej instytucji ukształtowała się Centrala zatrudniająca ok. 600 osób (z siedzibą przy ul. Elektoralnej 13), a łącznie z oddziałami terenowymi – ok. 1500 osób, kierująca działalnością ok. 200 spółdzielni pracy, w których zatrudnienie pod koniec 1949 r. wynosiło ponad 14 tysięcy osób, a wartość wytwarzanej w nich produkcji ponad 11 mld zł 13.

CSW „Solidarność” systematycznie poszukiwała nowych rozwiązań organizacyjnych i techniczno-produkcyjnych, mających utrwalić osiągnięte wyniki oraz zapewnić dalszy rozwój tego ruchu. Rozwój ten nie przebiegał zbyt łatwo, napotykał bowiem na wiele trudności. Brak było w tym czasie sprecyzowanych założeń określających rolę i zakres zadań spółdzielczości pracy w gospodarce narodowej, co sprawiło, że jej rozwój cechowała znaczna żywiołowość. Niektórzy badacze ruchu spółdzielczości są zdania, że żywiołowość w rozwoju spółdzielczości pracy w Polsce utrzymywała się nawet do 1950 r. 14 W tym stanie rzeczy łatwiej zrozumieć można zjawisko powstawania różnych koncepcji dotyczących roli i zasięgu działania CSW „Solidarność”, jak też spółdzielni w niej zrzeszonych. Nie brak było opinii, że rola tej Centrali powinna ograniczyć się li tylko do zapewniania niezbędnych surowców i materiałów, a z kolei spółdzielnie nie powinny dążyć do znacznego zwiększania zatrudnienia i mechanizacji procesów wytwarzania 15. Koncepcji tych nie zaakceptował jednak ogół spółdzielców, toteż rozwój spółdzielni podążał w innym zgoła kierunku.

Przy omawianiu danych dotyczących produkcji w ujęciu wartościowym, autor zrezygnował z przeliczania tych wielkości (w związku z wymianą pieniędzy w 1950 r.), wychodząc z założenia, że nie miałoby to wpływu na rozważane zagadnienia. Rola danych dotyczących produkcji w ujęciu wartościowym sprowadza się bowiem w tym opracowaniu jedynie do scharakteryzowania tempa wzrostu potencjału gospodarczego spółdzielni. Dla określenia znaczenia tych jednostek w produkcji artykułów rynkowych, autor posługiwał się częściowo wielkością podstawowych grup wyrobów w ujęciu ilościowym.

Środki działania spółdzielni pracy w omawianym okresie były nader skromne i nie sposób ich porównywać ze środkami, którymi dysponują spółdzielnie pracy obecnie. Wystarczy tylko wspomnieć, że pion ten ma obecnie około 100 jednostek o charakterze naukowo-badawczym, w których zatrudnienie wynosi bez mała 5 tys. pracowników inżynieryjno-technicznych. Na każde zatem 100 osób zatrudnionych w spółdzielniach przemysłowych i usługowych przypada 5,8 pracowników inżynieryjno-technicznych 16. Spółdzielnie pracy zatrudniają obecnie duże zespoły plastyków, projektantów, konstruktorów, technologów i organizatorów produkcji. Stan ten wpływa w sposób zasadniczy na poziom organizacji i nowoczesność form produkcji, jej jakość i funkcjonalność. W odmiennych zgoła warunkach działały spółdzielnie pracy w pierwszych latach po II wojnie światowej: rzadkością było zatrudnienie pracownika z wyższym wykształceniem. W placówkach wytwarzających wyroby odzieżowe, obuwniczo-galanteryjne i dziewiarskie funkcje plastyka czy technologa i organizatora produkcji pełnione były z reguły przez wytypowanych robotników. Przy dużym stosunkowo zapale i rzemieślniczych umiejętnościach brak było tej kadrze przygotowania teoretycznego, co w niemałym stopniu utrudniało prawidłowe organizowanie całego procesu wytwarzania.

Wydaje się przeto, że dorobek tych spółdzielni uzyskany zarówno w sferze spraw społecznych, jak i gospodarczych zasługuje tym bardziej na podkreślenie, gdyż osiągnięty został w szczególnie trudnych warunkach organizacyjnych i kadrowych, a przy tym często w atmosferze niepokoju, a nierzadko paniki wśród ludności żydowskiej. Sytuacja ta nie pozostała bez wpływu także na stabilność zatrudnienia w tych jednostkach.

Mimo to spółdzielnie te zostawiły trwały ślad w powojennej historii ruchu spółdzielczego w Polsce.

Prezes Związku Spółdzielni Pracy, oceniając dorobek CSW „Solidarność” i spółdzielni w niej zrzeszonych stwierdził, że „… „Solidarność” zorganizowała 169 17 spółdzielni pracy o silnym kierowniczym, proletariackim trzonie członkowskim, wiernym polityce władzy ludowej… Spółdzielnie „Solidarność” osiągnęły pewne optimum wielkości dla spółdzielni pracy; zostały także dobrze wyposażone pod względem technicznym. Wiele z nich osiągnęło wysoki poziom techniczny i stopień uświadomienia politycznego i wyszło ponad pojęcie grupowej własności spółdzielczej. … Wartość produkcji w 1949 r., w stosunku do wykonanej w 1946 r. podniosła się 45-krotnie. Produkcja jej wyróżniała się wysoką jakością, a nieraz bardzo kunsztownym wykonaniem” 18.

Postęp w działalności spółdzielni – pod względem organizacyjnym i gospodarczym – mógł być widoczny w pełni dopiero po upływie pewnego czasu, tzn. już w ramach nowej Centrali. Niektóre spółdzielnie zrzeszone w latach 1946, 1949 w CSW „Solidarność” należą i obęcnie do czołowych w spółdzielczości pracy. Wymienić należy, chociażby dla przykładu, spółdzielnie odzieżowe: „Zgoda” we Wrocławiu, im. L. Waryńskiego w Wałbrzychu, „Jedność” w Legnicy, „Nowe Życie” w Świdnicy, „9 Maja” w Dzierżoniowie, im. J. Lewartowskiego w Łodzi, im. G. Dua-Bogena we Włocławku. Dotyczy to także spółdzielni tkacko-dziewiarskich: „Osnowa” w Łodzi, „Trykot” we Wrocławiu, „Wolność” w Strzegomiu, „Trykot” w Szczecinie; obuwniczo-galanteryjnych: im. M. Olgina we Wrocławiu, „Galanteria” w Szczecinie; metalowych: „Metalotechnika” w Krakowie i innych w różnych branżach, których nazwy zostały zmienione.

Na II Nadzwyczajnym Zjeździe Delegatów CSW „Solidarność” w Warszawie w grudniu 1949 r., tj. w przeddzień zjazdu połączeniowego dwóch central, prezes Centralnego Związku Spółdzielczego prof. Oskar Lange, oceniając działalność tego pionu, powiedział m. in.: „Możecie z zadowoleniem spojrzeć wstecz i z dumą stwierdzić, że zadanie produktywizacji ludności żydowskiej w Polsce zostało wykonane i to w znacznej mierze dzięki uporczywej pracy spółdzielni wytwórczych, zrzeszonych w CSW „Solidarność”. Oto na czym polegała specyficzność zadań, które postawiła sobie do wykonania Wasza Centrala i która była dostatecznie jasnym uzasadnieniem istnienia waszych spółdzielni wytwórczych, jako pionu odrębnego” 19.

– – – – – – – – – – – –

1 PPR I.1947 – XII.1948 r. Dokumenty, Warszawa 1973, s. 143-158.

2 AŻIH, Zespół „Prezydium”, sygn. 1-3, Protokół z posiedzenia Prezydium z 8 stycznia oraz protokół nr 5 z plenarnego posiedzenia CKŻwP w dniu 18 marca 1945 r.

3 AŻIH, Zespół „Statystyka” teka 65, sygn. 473, Sprawozdanie Wydziału Produktywizacji CKŻwP z działalności w 1946 r.

4 AŻIH, zespół „Statystyka”, teka 65, sygn. 471, Sprawozdanie Wydziału Produktywizacji CKŻwP z działalności w I półroczu 1946 r.

5 ANRS, Biuro Rewizji Central, sygn. 2812, Sprawozdanie z rewizji działalności CSW „Solidarność” i oddziałów terenowych w IV kwartale 1949 r. przeprowadzonej przez rewidentów CZS; J. Niemiec, Geneza i rozwój spółdzielczości (przyczynki i materiały), Warszawa 1957, s. 205.

6 AZlH, zespół akt „Statystyka”, teka 65, sygn. 471, Sprawozdanie…

7 P. Zelicki, Bilans naszej pracy, „Solidarność” 1949, nr 13-14, s. 3; A. Sztark, Przez naukę do socjalizmu (w jidysz), „Niderszlezje” 1949, nr 16/54, s. 5.

8 „Biuletyn Spółdzielczości Żydowskiej” 1947, nr 1, s. 25.

9 AŻIH, zespół „Produktywizacja”, teka 18, sygn. 122, Sprawozdanie Banku dla Spraw Produktywizacji Ludności Żydowskiej za okres od 1 stycznia 1945 do 10 maja 1946 r.

11 Zarys działalności Centralnego Komitetu Żydów w Pjolsce za okres od 1 stycznia do 30 czerwca 1946 r., Warszawa 1947, s. 18.

12 ANRS, Biuro Rewizji Central, sygn. 2812, Sprawozdanie z rewizji działalności CSW „Solidarność” i jej oddziałów terenowych w IV kwartale 1949 r. przeprowadzonej przez rewidentów CZS (maszynopis).

13 P. Zelicki, Bilans naszej pracy, „Solidarność” 1949, nr 13-14, s. 2-4; Spółdzielczość pracy na drodze do przełomu, Warszawa 1950, s. 43.

14 K. Boczar, Spółdzielczość, Warszawa 1973, s. 255.

15 „Fołks-Sztyme” 1947, nr 12/21 (w jidysz).

16 Sprawozdanie Zarządu i Rady Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy za lata 1967-1971 na VI Zjeździe Delegatów Spółdzielczości Pracy, Warszawa 1972, s. 113-126.

17 Liczba 169 jest nieścisła, gdyż jak wynika z dokumentów, spółdzielni zrzeszonych w CSW „Solidarność”, na koniec 1949 r., tj. w momencie połączenia się jej z CZP było 166.

18 J. Niemiec, Geneza i rozwój spółdzielczości…, s. 205.

19 O. Lange, Perspektywy rozwojowe spółdzielczości pracy, W: Spółdzielczość pracy na drodze do przełomu, Warszawa 1950, s. 66.

 *        *       *

Rozdział I

Ludność żydowska w Polsce w pierwszych latach po II wojnie światowej

l. Centralny Komitet Żydów w Polsce

29 października 1944 r. ukonstytuował się w Lublinie Tymczasowy Centralny Komitet Żydów Polskich. W jego skład weszli przedstawiciele partii i organizacji żydowskich, które na wyzwolonych terenach zaczęły w tym czasie działalność. Komitet ten, jako tymczasowa reprezentacja ocalałej od zagłady ludności żydowskiej w Polsce, zgłosił akces do Manifestu PKWN. Manifest ten, obok zapowiedzi głębokich i rozległych reform społeczno-ekonomicznych zagwarantował także Żydom, prześladowanym przez okupanta, odbudowę ich egzystencji oraz pełne i faktyczne równouprawnienie.

Rzecz godna podkreślenia, że w programie pracy Referatu dla Spraw Żydowskich przy Krajowej Radzie Narodowej (marzec 1944 r.), zawarte jest następujące stwierdzenie: „Odbudowa i przebudowa życia ocalałej ludności żydowskiej, zapewnienie pełnego równouprawnienia obywatelskiego i narodowego, organizowanie życia społecznego i kulturalnego w duchu świeckiej kultury żydowskiej, ze szczególnym uwzględnieniem pracy kulturalno-oświatowej w języku mas żydowskich” 1.

15 stycznia 1945 r., na międzypartyjnej konferencji żydowskich stronnictw i organizacji (w Lublinie) rozszerzony został skład Tymczasowego Centralnego Komitetu Żydów Polskich oraz jego Prezydium. W obradach tej konferencji udział wzięli przedstawiciele ugrupowań politycznych i kombatanckich – PPR, Bund, syjoniści różnych odcieni (Ichud, PC-Lewica, PC-Prawica, Haszomer Hacair) oraz uczestnicy ruchu oporu 2.

Wynikiem osiągniętego porozumienia był skład osobowy Tymczasowego Centralnego Komitetu Żydów Polskich, który przedstawiał się następująco: Gustaw Alef-Bolkowiak, Aronzon, Marek Bitter, dr Szymon Datner, dr Feldszuh, mjr Szlome Hirszenhorn, Igiel, Michał Kosower, Pinkiert, Piżyc, dr Emil Sommerstein, Sztajnowa, dr Torn, Paweł Zelicki, Zonszajn.

Przy ustalaniu składu TCKŻP kierowano się – obok przynależności partyjnej – także kryterium reprezentacji określonych ośrodków, w których przebywali już Żydzi. Tak więc dr Datner i Sztajnowa – reprezentowali Białystok, Pinkiert i Piżyc – Warszawę, Igiel i dr Torn – Przemyśl i Rzeszów, Aronzon, Kosower i Zelicki – Lublin.

Na kolejnej naradzie międzypartyjnej (luty 1945) nastąpiła zmiana w składzie osobowym TCKŻP. Związane to było z przybyciem do Lublina z terenów wyzwolonych wielu działaczy ruchu oporu (dr Adolf Berman, Icchak Cukierman, Cywia Lubetkin i inni) 3.

Sprawa nazwy organu reprezentującego ludność żydowską w Polsce po wojnie nie była jeszcze w tym czasie ostatecznie sprecyzowana. Rozważane były różne warianty nazwy, jak: Komitet Żydowski, Gmina Żydowska, Związek Gmin Żydowskich itp. Ostatecznie uzgodniono, że w nowych warunkach społeczno-politycznych najbardziej odpowiednia będzie nazwa Centralny Komitet Żydów w Polsce. Nazwę tę nieco później zaakceptowały również czynniki państwowe, co znalazło wyraz w zatwierdzonym statucie CKŻwP 4.

Pierwszym przewodniczącym w CKŻwP wybrany został dr Emil Sommerstein, czołowy działacz syjonistyczny w Polsce przedwrześniowej, poseł na sejm Rzeczypospolitej wszystkich kadencji od 1922 do 1939 r. Od kwietnia 1944 r. Sommerstein był członkiem Zarządu ZPP w Moskwie [ZPP – Związek Patriotów Polskich], a po powstaniu PKWN wszedł w jego skład. Wiceprzewodniczącymi zostali: Marek Bitter (PPR), dr A. Berman (PC-Lewica), mjr Szlome Hirszenhorn (Bund), a sekretarzem generalnym – Paweł Zelicki (PPR). Aparat wykonawczy CKŻwP w początkowym okresie działania składał się z sześciu następujących działów: Opieki Społecznej, Opieki nad Dziećmi, Produktywizacji, Kultury i Propagandy, Informacji, Pomocy Prawnej i Interwencji. Aparat ten został wkrótce znacznie rozbudowany.

Zadaniem, które Centralny Komitet Żydów w Polsce postawił przed sobą w początkowym okresie działania, było możliwie dokładne ustalenie miejscowości, w których przebywali wówczas Żydzi, ich liczby, sposobu przetrwania wojny oraz form i zakresu niezbędnej dla nich pomocy. Łatwiej to było uczynić w miejscowościach, na których terenie działały już komitety żydowskie (Łódź, Warszawa, Białystok, Przemyśl), trudniej natomiast w miejscowościach, z którymi brak było jeszcze wówczas kontaktu. Toteż na posiedzeniu Prezydium 18 stycznia 1945 r. postanowiono wydelegować przedstawicieli CKŻwP do niektórych miast celem ustalenia stanu faktycznego na miejscu (Kraków, Kielce, Radom).

Obok wysiłków zmierzających do niesienia uratowanym od zagłady Żydom szybkiej i doraźnej pomocy (finansowej i odzieżowej) CKŻwP podjął także działania mające na celu stworzenie warunków dla ich zatrudnienia.

Jednak kwestia zatrudnienia byłych jeńców obozów niemieckich oraz ludzi przez wiele lat żyjących w warunkach jaskiniowców, nad którymi bezustannie wisiał wyrok śmierci, była wyjątkowo trudna. Przeważająca część Żydów uratowanych od zagłady nie była w ogóle zdolna do podjęcia jakiejkolwiek pracy. Badania lekarskie wykazały, że co trzecia osoba z ocalonej ludności dotknięta była gruźlicą i wymagała intensywnego, długotrwałego leczenia, u wielu osób stwierdzono postępujący paraliż rąk i nóg 5.

Stan ten sprawił, że możliwości zatrudnienia ludności żydowskiej były w tym czasie ograniczone. Niemniej jednak CKŻwP rozpoczął organizowanie placówek pracy dla zatrudnienia Żydów.

Już wówczas zarysowała się konieczność uruchomienia zakładów pracy na zasadach spółdzielczych. Taka bowiem forma zatrudnienia stworzyć miała warunki dla skoncentrowania w określonych miejscowościach większych grup ludzi do pracy zespołowej, jednocześnie placówki te spełniać miały rolę ośrodków rehabilitacji psychicznej oraz nauki dla osób, które nie miały zawodu.

7 stycznia 1945 r. w Domu im. Pereca w Lublinie odbyło się zebranie (obecnych ok. 600 osób), zwołane z inicjatywy CKŻwP, na temat produktywizacji ludności żydowskiej. Problem ten wracał później raz po raz na posiedzenia plenarne i Prezydium CKŻwP.

Pierwszą, konkretną informację o celowości organizowania spółdzielni pracy znajdujemy w protokole z posiedzenia Prezydium CKŻwP w dniu 8 stycznia 1945 r. Podkreśla się tam konieczność pilnego przygotowania wniosków w tej sprawie; porusza się także sprawę uruchomienia indywidualnych warsztatów rzemieślniczych 6.

Zatrudnienie ludności żydowskiej w Polsce było wówczas w centrum uwagi działaczy politycznych i społecznych. Na plenarnym zebraniu CKŻwP 18 marca 1945 r. – jeszcze w Lublinie – umieszczony został odrębny punkt porządku dziennego, związany z tym problemem. Na tym też zebraniu postanowiono utworzyć referaty dla spraw produktywizacji i zatrudnienia we wszystkich terenowych komitetach żydowskich 7.

Centralny Komitet Żydów w Polsce zaniechał działalności w 1950 r. Nastąpiło wówczas połączenie CKŻwP z Żydowskim Towarzystwem Kultury, w wyniku czego powstało Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce, które działa do dziś.

W krótkim stosunkowo okresie istnienia (1944-1950) CKŻwP rozwinął szeroką działalność. W polu jego działania znalazły się sprawy dotyczące wszechstronnego rozwoju skupiska żydowskiego w nowych warunkach społeczno-ustrojowych w Polsce. Dotyczyły one w szczególności produktywizacji i zatrudnienia wśród ludności żydowskiej oraz oświaty i kultury.

Przedłużonym ramieniem CKŻwP były komitety żydowskie w terenie. Na koniec I półrocza 1946 r. istniało 9 komitetów wojewódzkich (Białystok, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Przemyśl, Szczecin, Warszawa, Wrocław) oraz 7 komitetów okręgowych (Bydgoszcz, Częstochowa, Gdańsk, Olsztyn, Poznań, Tarnów, Włocławek). Istniało także wiele komitetów powiatowych i miejskich, zwłaszcza na Dolnym Śląsku, gdzie liczba Żydów była znaczna, jak np. w Bielawie, Dzierżoniowie, Kłodzku, Legnicy, Świdnicy i Wałbrzychu 8.

Znaczne efekty osiągnięto w zatrudnieniu: na koniec I półrocza 1946 r. liczba pracujących Żydów w przemyśle, spółdzielczości i rzemiośle wynosiła 43 700 osób 9.

W wielu miastach ze znaczną liczbą ludności żydowskiej uruchomiono szkoły stopnia podstawowego z językiem wykładowym jidysz. Najwięcej takich szkół było na Dolnym Śląsku. Na koniec roku szkolnego 1945/1946 było w kraju ogółem 24 szkoły, do których uczęszczało 2080 dzieci, w tym 16 szkół z 1280 dziećmi na Dolnym Śląsku 10.

W 1947 r. uruchomiono we Wrocławiu szkołę stopnia licealnego oraz szkołę muzyczną. Szkoły żydowskie objęte były opieką i nadzorem merytorycznym władz szkolnych. Uruchomiono także szeroką sieć instytucji opiekuńczych: domy dziecka, internaty, żłobki, domy starców. Opieką objętych było 3914 dzieci. Z inspiracji CKŻwP ORT organizował kursy szkolenia zawodowego, przysposabiając do zawodu zwłaszcza młodzież żydowską.

Rozszerzyła swoją działalność Centralna Żydowska Komisja Historyczna przy CKŻwP, przekształcona w 1947 r. w Żydowski Instytut Historyczny w Polsce 11. Nieco później powstały 2 teatry żydowskie (Łódź, Wrocław), z których w latach pięćdziesiątych ukształtował się teatr im. Estery Racheli Kamińskiej działający do dziś w Warszawie.

CKŻwP wydawał swój organ prasowy „Dos naje lebn” (Nowe życie), którego nakład wynosił 10 tys. egzemplarzy, oraz Biuletyn prasowy Żydowskiej Agencji Prasowej12.

Z inicjatywy i inspiracji CKŻwP powstały także liczne instytucje, których działalność przyczynić się miała do przyspieszenia procesu normowania i stabilizacji środowiska żydowskiego w Polsce, jak np. Bank dla Produktywizacji Żydów, którego zadaniem była pomoc finansowa przy uruchamianiu spółdzielni i indywidualnych warsztatów rzemieślniczych oraz Centrala Spółdzielcza, której zadaniem było organizowanie warsztatów pracy. Działalność tych instytucji będzie rozważana w dalszej części pracy.

Działalność Centralnego Komitetu Żydów w Polsce przedstawiono tutaj w formie informacyjnej. Rola jego, zarówno w zaspokajaniu elementarnych potrzeb ocalałych resztek żydostwa polskiego w początkowym etapie swojego działania, jak i oddziaływania na rozwój życia gospodarczego i kulturalnego środowiska żydowskiego w Polsce w latach następnych, zasługuje z pewnością na pogłębione badania i opracowania.

2. Przeżyli okupację niemiecką w Polsce

Dostępne obecnie źródła nie dają pełnej odpowiedzi na pytanie, ilu Żydów przeżyło okupację niemiecką w Polsce. Na początku 1945 r. CKŻwP podjął działania w celu ustalenia danych na ten temat. Jednak uzyskane wyniki, na podstawie wypełnionych przez terenowe komitety żydowskie ankiet, mają wiele luk i braków, nie pozwalających ściśle określić liczby Żydów, którzy w kraju przeżyli II wojnę światową.

Na dzień 15 czerwca 1945 r. zarejestrowanych było w komitetach żydowskich w Polsce ogółem 55 519 Żydów 13, a na koniec tego roku liczba ich wynosiła już 91 737 osób, w tym było 35 959 Żydów, którzy wrócili z obozów niemieckich, oraz ponad 10 tys. z ZSRR 14.

/…/

– – – – – – – – – – – –
1 CA KC PZPR, Krajowa Rada Narodowa (konspiracyjna), sygn. 193/II – 12, k. 1-2. Referat dla Spraw Żydowskich.

2 AŻIH, zespól akt „Prezydium 1-3”, Protokół nr 2 z plenarnego posiedzenia CKŻwP z 4 lutego 1945 r.

3 Ibidem.

4 AŻIH, zespół akt CKŻP, Wydział Prawny, teka 2, Statut CKŻwP wpisany został do Rejestru Stowarzyszeń i Związków w Radzie Narodowej m. st. Warszawy 29 maja 1946 r. pod poz. 95.

5 „Dos naje lebn” (Nowe życie) 1945, nr 13.

6 AŻIH, zespół akt „Prezydium 1-3”, Protokół z posiedzenia Prezydium CKŻwP w dniu 8 stycznia 1945 r.

7 Ibidem. Protokół nr 5 z plenarnego zebrania CKŻwP w dniu 18 marca 1945 r.

8 Zarys działalności Centralnego Komitetu Żydów w Polsce za okręs od 15 styczniaa do 30 czerwca 1946 r., Warszawa 1947, s. 5.

9 ibidem, s. 11.

10 Ibidem, s. 48, tabela 20.

11 M. Horn, 35 lat działalności Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce Ludowej, Warszawa 1980, s. 3.

12 Ukazywały się wówczas w Polsce także inne czasopisma żydowskie, np. „Fołks-Sztyme” (PPR), „Fołks Cajtung”, „Głos Bundu” (Bund), „Nasze Słowo”, „Przełom”, „Arbeter Cajtung” (PC-Lewica), „Befrajung” (Itachdut), „Opinia” (Ichud), „Mosty” (Haszomer Hacair).

13 AŻIH, zespół akt „Statystyka”, teka 70, sygn. 569, liczba Żydów w Polsce po wyzwoleniu.

14 Ibidem, oraz teka 19 sygn. 122, Wykazy zarejestrowanych Żydów na koniec 1945 r.

   *    *    *

Rozdział VI

Zagadnienia finansowe Centrali i spółdzielni

/…/

5. Subwencje oraz zasiłki na cele społeczne

Organizacja i pierwszy okres działania CSW „Solidarność” oraz spółdzielni w niej zrzeszonych uwarunkowane były w znacznej mierze wsparciem, także finansowym, ze strony komitetów żydowskich. W późniejszym natomiast okresie zaciągnięty dług spłacony został z nawiązką. Określona część zysku osiągniętego przez Centralę i spółdzielnie z działalności gospodarczej była okresowo, zgodnie z ustaleniami statutu oraz wytycznymi władz spółdzielczych, obracana na rzecz instytucji żydowskich, zwłaszcza dziecięcych oraz na inne cele społeczne 1.

Zawarte w tej pracy dane na ten temat zapewne nie odzwierciedlają całości zagadnienia, gdyż ustalone zostały na podstawie luźnych informacji zawartych w czasopiśmie Centrali „Solidarność”, w biuletynach Żydowskiej Agencji Prasowej, protokołach z posiedzeń Rady Nadzorczej Centrali oraz w prasie żydowskiej tamtego okresu. Toteż sporządzone dane są daleko niepełne, założyć bowiem można, że nie wszystkie fakty i wiadomości na ten temat zostały uwzględnione w podanych źródłach. Dotyczy to zwłaszcza lat 1946 i 1949; z tego okresu informacje w tej sprawie, w porównaniu z latami 1947-1948, są raczej ograniczone. Ponadto przytoczone dane o subwencjach dotyczą głównie spółdzielni żydowskich zlokalizowanych na Dolnym Śląsku. Wiadomo jednak, że praktyka przyznawania subwencji dla instytucji żydowskich stosowana była przez większość spółdzielni zrzeszonych w CSW „Solidarność” również na innych terenach.

Zweryfikowany materiał uszeregowany został chronologicznie z podziałem na Centralę i Spółdzielnie.

Subwencje uchwalone przez Zarząd CSW „Solidarność”

Zysk Centrali osiągnięty w 1946 r., po potrąceniu ustawowej części na rzecz funduszu zasobowego, przeznaczyć na pomoc dzieciom żydowskim (brak kwoty).

Przystąpić w charakterze członka do Spółdzielczego Instytutu Naukowego w Warszawie i opłacać składki na jego rzecz w wysokości 25 tysięcy zł miesięcznie (grudzień 1947 r.) 2.

Wyrazić zgodę na wypłacenie przez Tkalnię Mechaniczną „Jadwiga” w Jedlinie Zdroju kwoty w wysokości 1 000 zł miesięcznie na rzecz Towarzystwa Kultury Żydowskiej we Wrocławiu (grudzień 1947 r.).

Przyznać stałą subwencję dla Żydowskiego Towarzystwa Krzewienia Sztuk Pięknych w wysokości 25 tys. zł miesięcznie (grudzień 1947 r.) 3.

Wydzielić ze swojego taboru jeden samochód dla Żydowskiego Teatru Dolnośląskiego we Wrocławiu oraz sfinansować remonty pojazdu (luty 1948 r.) 4.

Przyznać Zarządowi Głównemu Inwalidów Wojennych subwencję w wysokości 10 000 zł (luty 1948 r.).

Zgłosić akces na członka wspierającego do Tymczasowego Komitetu Funduszu Stypendialnego dla Dzieci i Młodzieży uczestników Powstania Warszawskiego i opłacić składkę w wysokości 5 000 zł miesięcznie (luty 1948 r.).

Przekazać bursom młodzieżowym, działającym przy komitetach żydowskich w kraju, różne przedmioty i artykuły ogólnej wartości 250 000 zł (luty 1948 r.) 5.

Przeznaczyć kwotę w wysokości 500 tys. zł na rzecz akcji pomocy ludności żydowskiej w Palestynie (luty 1948 r.) 6. ,

Ufundować 20 stypendiów dla wyróżniających się studentów żydowskich w wysokości 3 000 zł miesięcznie każde (marzec 1948 r.). Kwoty przekazać do dyspozycji Wydziału Młodzieżowego CKŻwP (marzec 1948 r.).

Wstąpić jako kolektywny członek do Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej i opłacać składkę członkowską w wysokości 1 000 zł miesięcznie (kwiecień 1948 r.).

Zgłosić akces do Towarzystwa Przyjaciół Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie i opłacać składkę w wysokości 10 000 zł miesięcznie (maj 1948 r.). Na tym posiedzeniu Zarząd uchwalił także jednorazową subwencję w wysokości 45 000 zł dla Koła Ligi Kobiet działającego przy Centrali 7.

Wyasygnować kwotę w wysokości 500 000 zł na rzecz Komitetu Budowy Domu Partii (maj 1948 r.) 8.

Wyasygnować na rzecz Towarzystwa Krzewienia Kultury Żydowskiej kwotę w wysokości 250 000 zł 9.

Z zysków osiągniętych w I półroczu 1948 r. wydzielić 10% na rzecz instytucji podopiecznych CKŻwP, w tym dla 10:

 

8 domów dziecka

4 mln zł

4 domów starców

2 mln zł

10 burs młodzieżowych

2 mln zł

kolonii letnich dla dzieci

0,2 mln zł

 

Wyasygnować na rzecz obozów letnich dla dzieci żydowskich w 1948 r. 1 mln zł (czerwiec 1948 r.) 11.

Przekazać na konto „Polskiego Komitetu Apelu ONZ” 25 000 zł na rzecz akcji: „Pomoc Dzieciom” (lipiec 1948 r.).

Wyasygnować kwotę w wysokości 100 tys. zł na odbudowę Warszawy oraz 20 tys. zł na rzecz Ligi do Walki z Rasizmem 12.

Zaaprobować decyzję Oddziału Centrali we Wrocławiu w sprawie przyznania nagrody w wysokości 15 tys. zł jednemu z wyróżniających się junaków pracujących przy odbudowie Wrocławia (wrzesień 1948 r.) 13.

W zestawieniu kwot z podziału zysku Centrali uzyskanego w II połowie 1948 r. figurują subwencje w wysokości 58,9 mln zł dla następujących instytucji 14.

 

Centralny Komitet Żydów w Polsce

45 mln zł

Żydowskie Towarzystwo Kultury i Sztuki

4 mln zł

Odbudowa Warszawy

2,4 mln zł

Żydowskie Kluby Sportowe

2 mln zł

Towarzystwo Przyjaciół Dzieci

1,5 mln zł

Fundusz stypendialny dla akademików żydowskich

560 tys. zł

Żydowskie Towarzystwo Krzewienia Kultury

300 tys. zł

Żydowski Klub Sportowy w Warszawie

140 tys. zł

Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie

120 tys. zł

Inne cele społeczne

2 880 tys. zł

 

Subwencje przyznawane przez spółdzielnie 15

Walne Zgromadzenie Członków krawieckiej spółdzielni „Jedność” w Legnicy (czerwiec-lipiec 1947 r.) uchwaliło przeznaczenie części zysku przypadającego do podziału wśród członków spółdzielni za 1946 r. na rzecz Domu Dziecka im. Janusza Korczaka w tym mieście oraz przekazanie tej instytucji 300 metrów tkanin.

Na zebraniu członków krawieckiej spółdzielni „Zgoda” we Wrocławiu uchwalono wydzielić z zysków spółdzielni za I półrocze 1947 r. kwotę w wysokości 85 000 zł na fundusz odbudowy Warszawy.

Zarząd krawieckiej spółdzielni im. 9 Maja w Dzierżoniowie wyasygnował z zysków osiągniętych w 1947 r. kwotę 100 000 zł do dyspozycji Powiatowego Komitetu Żydowskiego w tym mieście, z przeznaczeniem dla instytucji dziecięcych będących pod jego opieką.

Spółdzielnia „Przyszłość” w Kamiennej Górze wykonała bezpłatnie 30 płaszczyków dla dzieci z półinternatów.

Krawiecka spółdzielnia „Igła” w Łodzi przeznaczyła z zysków uzyskanych w 1947 r. kwotę 600 000 zł na rzecz Domu Dziecka oraz na cele kulturalno-oświatowe.

Spółdzielnia odzieżowa „Nowe Życie” w Świdnicy wykonała bezpłatnie 50 kompletów odzieży sportowej dla dzieci żydowskich (1947).

Na ogólnym zebraniu członków krawieckiej spółdzielni „Zgoda” we Wrocławiu uchwalono objąć patronatem żydowską szkołę choreograficzną w tym mieście, jednocześnie postanowiono przekazać tej szkole pierwszą subwencję w wysokości 100 000 zł (styczeń 1948 r.).

Na konferencji przedstawicieli spółdzielni zrzeszonych w CSW „Solidarność” Oddziału Katowickiego, zorganizowanej z inicjatywy Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego w Katowicach, podjęto uchwałę w sprawie subsydiowania przez spółdzielnie tego terenu instytucji dziecięcych, podopiecznych WKŻ. Wysokość wpłat stanowić miała 1% obrotu spółdzielni (kwiecień 1948).

Walne Zgromadzenie Członków Spółdzielni Wyrobów Skórzanych im. M. Olgina we Wrocławiu 29 kwietnia 1948 r. uchwaliło wyasygnować z osiągniętych zysków w 1947 r. kwotę 126 000 zł na następujące cele: 50 000 zł na budowę Domu Partii, 50 000 zł dla Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci oraz 16 000 zł dla Klubu Sportowego WKŻ w tym mieście.

Na dorocznym zebraniu członków spółdzielni „Zgoda” we Wrocławiu (maj 1948 r.) uchwalono wyasygnować z zysków osiągniętych w 1947 r. 200 000 zł na rzecz Koła Żydowskich Akademików we Wrocławiu, przedszkola oraz Żydowskiego Klubu Sportowego.

Spółdzielnie zrzeszone w CSW „Solidarność” w Łodzi sprawowały stały patronat nad instytucjami dziecięcymi, będącymi pod opieką Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego w tym mieście.

– – – – – – – – – – – –
1 Uchwała CZS z 4 lutego 1949 r. w sprawie świadczeń spółdzielczości na rzecz organizacji społecznych i na cele charytatywne, „Monitor Spółdzielczy” 1949, nr 17, poz. 40, s. 6.

2 Protokół (bez numeru) z posiedzenia Rady Nadzorczej Centrali z 30 kwietnia 1947 r., s. 2 (maszynopis u autora).

3 Protokół nr 8 z posiedzenia Rady Nadzorczej z 22 grudnia 1947 r., s. 3 (maszynopis u autora).

4 Protokół nr 1 z posiedzenia Rady Nadzorczej Centrali z 8 maja 1948 r., s. 19 (maszynopis u autora).

5 „Solidarność” 1948, nr 3-4, s. 37.

6 „Biuletyn ŻAP” 1948, nr 16, s. 2.

7 „Biuletyn ŻAP” 1948, nr 24, s. 3.

8 „Solidarność” 1948, nr 5-6, s. 39.

9 Protokół nr 1 z posiedzenia Rady Nadzorczej Centrali z 8 maja 1948 r., s. 19 (maszynopis u autora).

10 ANRS, Biuro Rewizji Central, sygn. 2813, Sprawozdanie z rewizji CSW „Solidarność” w IV kwartale 1948 r. przeprowadzonej przez rewidentów CZS.

11 „Solidarność” 1948, nr 7-8, s. 52.

12 „Solidarność” 1948, nr 9-10, s. 38.

13 Ibidem, s. 39.

14 Protokół nr 4 z posiedzenia Rady Nadzorczej Centrali z 24 września 1949 r., s. 5-6 (maszynopis u autora).

15 Informacje o subwencjach spółdzielni ustalone zostały w następujących źródłach: „Fołks-Sztyme” 1947, nr 28; nr 46; „Niderszlezje” 1947, nr 17, s. 5; 1948 nr 32, s. 7; „Biuletyn Spółdzielczości Żydowskiej” 1947, nr 1, s. 20; „Solidarność” 1948 J nr 3-4, 5-6. „Biuletyn ŻAP” 1948, nr 14; nr 50; nr 88.

10 ORT (skrót nazwy rosyjskiej: Obščstvo Remeslennogo i Zemledel’českogo Truda) – towarzystwo rozwoju wytwórczości, powstałe w Rosji w 1880 r. Celem tego towarzystwa było przyuczanie Żydów do zawodów rzemieślniczych i pracy na roli. Ożywione szkolenie zawodowe prowadził ORT w Polsce międzywojennej; współdziałał przy organizowaniu różnych spółdzielni, prowadził także sieć szkół zawodowych oraz działał bezpośrednio na rzecz osiedlenia Żydów na roli. ORT działał w Polsce również w latach 1945-1949 i 1957-1968. PPR I.1947 -XII.1948, Dokumenty, Warszawa 1973.

Akcja popierania działalności Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie ma w Polsce bogatą tradycję. W 1923 r. zawiązało się w Warszawie Towarzystwo Przyjaciół Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. W pracach tego Towarzystwa brali m.in. udział wybitni historycy: profesorowie M. Bałaban, M. Schorr oraz i dr I. Schiper. W okresie dziesięciolecia (1923-1933) z inicjatywy tego Towarzystwa wysłano z Polski do Jerozolimy 37 600 dzieł naukowych w 47 400 tomach. Dziesięciolecie Towarzystwa Przyjaciół Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie 19231933, Warszawa 1933, BZIH, sygn. 44157.

Michał Grynberg

 

Urodził się w Sławatyczach w rodzinie żydowskiej, jako syn Borysa Grynberga i Gitli z domu Blumsztajn. Po ukończeniu szkoły został nauczycielem. Od 1932 był członkiem Komunistycznej Partii Polski, za działanie w której spędził trzy lata w więzieniach sanacyjnych. Okres II wojny światowej spędził w Związku Radzieckim. W latach 1942–1945 służył w Armii Czerwonej, z którą wrócił do Polski. Po zakończeniu wojny wstąpił do Polskiej Partii Robotniczej. Został przewodniczącym Komitetu Żydowskiego w Legnicy, a od 1950 pracował w Centralnym Urzędzie Drobnej Wytwórczości. W 1968 w wyniku wydarzeń marcowych przechodzi do pracy w Żydowskim Instytucie Historycznym. Specjalizował się w historii polskich Żydów w XX wieku. Pochowany jest na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie. (za: wikipedia.org)

  • Zdjęcie tytułowe za ŚwiętokrzyskiSztetel.pl / Wybór zdj. z intenetu wg.pco

 

Polish-Club-Online-PCO-logo-22016.12.01

Materiały nadesłane

Autor: Materiały nadesłane