Stanisław Bulza: Zamierzchłe czasy (Część V.)


Przeczytaj    Część I.    Część II.    Część III.   Część IV.

 

 

 

Cystersi z Koprzywnicy

 

Opactwo ufundowane zostało około 1183 przez komesa Mikołaja Bogorię Skotnickiego, przy współudziale księcia Kazimierza Sprawiedliwego. Mikołaj wydzielił ze swoich posiadłości sporą część swoich dóbr i przekazał je pod fundację klasztoru. W 1185 do klasztoru przybyli z opactwa Morimond pierwsi mnisi wraz z opatem Teodorykiem. Dzięki staraniom komesa książę zwolnił zakonników z podatków oraz nadał im pierwsze uposażenie, które stanowiło 10 okolicznych wsi.

Pocysterski kościół pw. NMP i św. Floriana. (Za; Wikipedia)
Pocysterski kościół pw. NMP i św. Floriana. (Za: Wikipedia)

Na początku XIII wieku rozpoczęto budowę kościoła klasztornego. Kościół – wznoszony w stylu romańskim pod okiem mistrza Simona (który znany jest również z budowy kościoła w Wąchocku) – konsekrował w 1207 biskup krakowski Pełka (znany również jako Fulko), nadając mu wezwanie Najświętszej Marii Panny i św. Floriana.

W 1240 klasztor koprzywnicki był celem najazdu mongolskiego w 1241, w wyniku którego został zdewastowany i ograbiony. Po najeździe tatarskim przybył z Morimondu nowy konwent. Około 1250 r. przebywał w Koprzywnicy Bolesław Wstydliwy z szeregiem dostojników, goszcząc prawdopodobnie w klasztorze. Odbudowę klasztoru po tych zniszczeniach wspierał książę Bolesław Wstydliwy nadając zakonnikom liczne przywileje. Również Koprzywnica otrzymała szereg przywilejów, w tym przywilej miejski na prawie magdeburskim.

Nowa katastrofa dotknęła Koprzywnicę zimą 1259 na 1260 r. Opat cysterski; prawdopodobnie z Rudy Śląskiej, informuje w marcu lub kwietniu 1260 r. cystersów z Welehradu, że ziemie krakowska i sandomierska zostały niemal całkowicie wyludnione przez Tatarów, którzy urządzili taką rzeź, o takiej dotąd nie słyszano. Zniszczyli też wszystkie domy cysterskie wtenczas w Małopolsce istniejące, a mnichów i konwersów wymordowali. Zginęło ich wówczas wszystkich około 50. Po zdobyciu Sandomierza część najeźdźców wraz z posiłkującymi ich Rusinami uderzyła na Wąchock i Łysą Górę, inne oddziały podążyły. Nie wiadomo, aby pod Koprzywnicę dotarły zagony tatarskie w r. 1280, kiedy to oddziały ruskie, litewskie i tatarskie bezskutecznie oblegały gród sandomierski, jak również podczas ostatniej napaści tatarskiej na Sandomierz w 1287 r., także na szczęście nieudanej.

Pośród cystersów w Koprzywnicy była grupa braci bez święceń kapłańskich, konwersów. Uprawiali oni ziemię, prowadzili młyny i zarządzali także bezpośrednio folwarkami we wsiach darowanych cystersom przez osoby świeckie. Tak więc Wietrznem, jak i innymi wsiami nieprzerwanie musieli zarządzać konwersi. W XIII w. były już we Wietrznie dwa folwarki. Na ich czele stali ochmistrzowie, którymi zwykle byli konwersi. Folwarki były ośrodkami koncentracji produkcji towarowej, rolnej, hodowlanej, rzemieślniczej, ale także administracji gospodarczej na wsi, poboru czynszów i innych danin. Cystersi wspierani byli w tym czasie zarówno przez ród Bogoriów, jak również księcia Leszka Białego i jego następcę oraz Pakosława Lasocica, Pawła z Samborca. Na początku XIII w. na obszarze Królestwa Węgier weszli też cystersi koprzywniccy w posiadanie kompleksu dóbr z centralnym ośrodkiem w Bardijowie.

Rozwój gospodarczy klasztoru cystersów w Koprzywnicy następował poprzez kolonizację i lokalizację wsi na prawie niemieckim, eksploatowanie ziemi, czego podstawą była gospodarka czynszowa, pobieranie dziesięcin z podległych klasztorowi wiosek. Jednak doniosłą sprawą cysterskiego porządku ekonomicznego było ustanowienie obok braci konwersów płatnych robotników. Cysterskie opactwa zwiększały też zakres praw do ludności w nabywanych majątkach. Opactwa otrzymywały pełny immunitet ekonomiczny i sądowniczy, zwolnienie poddanych od ciężarów prawa książęcego, od jurysdykcji książęcych urzędników, ciężarów wojskowych. Mianowani przez opatów sołtysi na wsiach mieli prawo sądownicze, ale sędzią najwyższym był opat. Cystersi brali również udział w wymianie towarowej, z którą wiąże się posiadanie przez nich sieci karczem. W podległych wsiach prowadzono nauczanie.

Reformacja, a potem głęboki kryzys, jaki ogarnął Rzeczpospolitą po wojnach z polowy XVII w., spowodowały zmniejszanie się liczby mansjonarzy. W związku z tym zakonnicy cysterscy zaczęli pełnić w drugiej połowie XVII w. funkcje prepozytów i wikarych w kościele parafialnym. Na skutek tego prepozytura faktycznie wróciła do roli kościoła parafialnego. Z drugiej strony, odwrotnie niż w średniowieczu, cystersi zaczęli przymuszać parafian koprzywnickich do udziału w ceremoniach religijnych w swoim kościele klasztornym.

Natomiast później w klasztorach cysterskich zakładano szkoły od ludowych po wyższe, i tak w Wąchocku na przełomie XVIII i XIX w. założono szkołę wydziałową, a w Sulejowie, Koprzywnicy i Jędrzejowie – podwydziałowe.

Dawniej była w klasztorze bogata biblioteka, posiadająca 1267 druków i 269 rękopisów, której znaczna część weszła w skład biblioteki publicznej w Warszawie, z reszty zaś na miejscu pozostałej obecnie już ani śladu niema.

Bracia zakonni spełniając swoją posługę apostolską jak: głoszenie Słowa Bożego i apostolstwo liturgiczne, założyli na wzgórzu Świętojakubskim winnice, której przeznaczeniem było wykorzystanie wina do celów liturgicznych. O dynamicznym rozwoju winnicy dominikańskiej świadczy otrzymanie w 1238 roku certyfikatu handlowego Książąt Piastowskich na dystrybucję wina w całej Europie, potwierdzonego później przez księcia Leszka Czarnego. Gleba i klimat Ziemi Sandomierskiej sprzyjały uzyskiwaniu owoców dobrej jakości, a ciepłe nadwiślańskie zbocza porosły się krzewami winorośli. Wino wytwarzane w tym regionie cieszyło się dużym uznaniem, co potwierdza Marcin z Urzędowa (1500-1573), pisząc w swoim dziele Herbarz Polski z 1545 roku: „wino sandomierskie lepsze od morawskiego bywa”. Po ochłodzeniu klimatu w XV i XVI wieku, wiele szczepów Vitis Vinifera wymarło, pozostały mniej atrakcyjne mieszańce, które do dnia dzisiejszego rosną niemal koło każdego domu w okolicach Sandomierza, podtrzymując tradycję tej uprawy sprzed lat. Jednak dawne tradycje winiarskie zostały zaniechane na wiele lat” (Sandomierskie Winiarstwo, Folder promocyjny).

Cystersi używali pieczęci niemal od początku swojej działalności, co wynikało z bardzo szybkiej recepcji dokumentu w ich klasztorach. Do 1335 roku funkcjonowały jedynie pieczęcie opatów. Były one bezimienne, tylko z nazwą urzędu i siedziby klasztornej. Pieczęć opata koprzywnickiego Stefana (występuje w źródłach w latach 1284–1289) – majestatowa; odcisk w wosku zielonym, zawieszony na pasku pergaminowym (1285 r.), wym. 34×24 mm (zachowany fragment wosku o wym. 28×24 mm); legenda: kapitała z elementami uncjały, […] DE C[O] PRIVENIC[.]. Przedstawiają niemal zawsze stojącego opata z pastorałem w prawej ręce i księgą w lewej, ubranego w zakonny habit (Marcin Szymoniak, „Średniowieczne pieczęcie cysterskie z diecezji krakowskiej jako źródło badań nad zakresem władzy opatów i konwentów”, Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów UJ Nauki Społeczne, Nr 9 (2/2014).

Herb zakonu cystersów ukazuje błękitne pole tarczy usiane srebrnymi liliami i w centrum tarczę z czerwoną bordiurą.

Herb cystersów -1840. (Za: wikipedia)
Herb cystersów -1840. (Za: wikipedia)

Jak podaje kronika Janka z Czarnkowa, na krótko przed swą śmiercią nocował w klasztorze cystersów Kazimierz Wielki. W 1606 miał tu miejsce rokosz szlachty przeciwko Zygmuntowi III Wazie pod przywództwem Mikołaja Zebrzydowskiego.

Pozostałości budynków poklasztornych noszą ślady licznych przebudowań i remontów dokonywanych zgodnie z założeniami późniejszych stylów architektonicznych. Po kasacie klasztoru i zniszczeniach wojennych dawne zabudowania klasztorne zostały w znacznej mierze rozebrane w 1915 roku.

Budynki jedynego zachowanego do dzisiaj, wschodniego skrzydła klasztoru są nie lada gratką dla miłośników sztuki romańskiej. Zachowany do czasów współczesnych romański kapitularz, wsparty jest na dwóch kolumnach ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym, z których jedna z kolumn zachowała oryginalną głowicę. Obecnie znajduje się tu lapidarium, w którym zgromadzono pozostałości kamiennych elementów architektonicznych z kościoła i klasztoru. Kościół przyklasztorny pw. św. Floriana zachował w stanie prawie nienaruszonym do czasów współczesnych. Zabytkowy zespół można zwiedzić z przewodnikiem.

 

Kronika

 

W 1268 r. Bolesław Leszkowicz (Wstydliwy), nadaje klasztorowi koprzywnickiemu prawo założenia wsi Koprzywnicy na prawie niemieckim.

W 1277 r. Bolesław Leszkowicz (Wstydliwy) posiadłości klasztoru koprzywnickiego od uciążliwości uwalnia.

W 1278 r. r. Leszek Czarny klasztorowi Cystersów w Koprzywnicy rycerskie nadaje swobody.

W1284 r. Leszek Czarny wznawia swobody i posiadłości klasztoru koprzywnickiego.

W tym roku 1308 Władysław Łokietek nadaje klasztorom Cystersów w Jędrzejowie, Koprzywnicy, Wąchocku i Szczyrzycu prawo zakładania wsi na prawie niemieckim.

1324 Paweł z Bogoryi klasztorowi Cystersów koprzywnickiemu dziesięcinę ze Skotnik małych nadaje, — Jan opat koprzywnicki odstępuje klasztorowi mogilskiemu część Praczowa w zamian za równy dział przy Łęgu.

W 1324 r. Sięgniew z Płaszowa sadzawkę w Płaszowie klasztorowi koprzywnickiemu nadaje.

W roku 1338 król Kazimierz zwraca klasztorowi koprzywnickiemu łąkę Krakowiec we wsi Krzcin.

1346 król Kazimierz wieśniaków niektórych włości klasztoru koprzywnickiego od robocizn i danin uwalnia, — Andrzejowi z Koprzywnicy wieś Wardzyń na prawie szredzkiem nadaje.

W 1388 królowa Jadwiga potwierdza, że Paszek Bogoria [syn Piotra → 1354 p. 3A] sprzedał za 800 grz. gr pras. kl. koprz. wsie w pow. biec. Zręcin, Machnówkę, Stanowiska, Kopytową z połową L. i Łajsc oraz pr. patr. kościoła w Zręcinie, poręczając za braci i siostry, że nie będą molestować klasztoru o te dobra (Mp. 4, 997) (http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=25354).

1390 Władysław Jag. transumuje dok. królowej i potwierdzając klasztorowi wieczyste posiadanie ww. wsi (ZDM 6, 1572); 1390-1 kl. koprz. poświadcza, że sprzedał kl. mog. wieś Łęg za 475 grz. gr pras. i za siedlisko w Krakowie, a pieniądze przeznaczył na spłatę 800 grz., za które kupił od Paszka z Bogorii ww. wsie, a także cz. w Krobielicach i Swiężycach [obie wsie w pow. sand.] (Mog. 101-2, 103 dok. o tej samej treści wyst. kl. mog); 1441 Sebastian z Tułkowic ustępuje L. opatowi koprz., z wyjątkiem 10 grz. dożywotniego czynszu (ZP 24 s. 191); 1470-80 połowa L. należy do kl. koprz. (DLb. 1 s. 482; 2 s. 393) (http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=25354).

25.X.1444 Mikołaj opat i konwent klasztoru cystersów w Koprzywnicy sprzedają Jakuszowi Siemia z Gołębiowa sołectwo w dobrach swoich Rudnik i Rczyszn w ziemi lubelskiej oraz zalecają mu lokację wsi, określając prawa i obowiązki sołtysa i poddanych, których tam osadzi.

5.05.1451. Koprzywnica. Piotr opat koprzywnicki, jako wykonawca woli papieskiej, informuje Zbigniewa Oleśnickiego biskupa krakowskiego oraz kapituły krakowską i sandomierską o potwierdzeniu przez papieża Mikołaja V bullą z 1 XII 1450 (zob. X 12) inkorporacji ołtarza św. Wawrzyńca w kolegiacie sandomierskiej, wraz z jego uposażeniem w wysokości 7 grzywien, oraz ołtarza św. Jadwigi z uposażeniem szacowanym na 5 grzywien, do kaplicy koło chóru, w której odprawiane są msze na chwałę NMP. Świadkowie: Magister Jakub z Szadka kanonik kolegiaty sandomierskiej, Leonard pleban z Koprzywnicy, Jan pleban z Wielowsi, Jan dziedzic z Pawłowa.

20.09.1451r. Morimond. Jan opat klasztoru cysterskiego w Morimond poleca opatowi klasztoru w Koprzywnicy dokonanie wizytacji klasztorów w Sulejowie i Szczyrzycu oraz złożenia stosownej relacji.

6.05.1455. Koprzywnica. Jan z Wojcieszyc i Mikołaj Chustka z Janowic, jako sędziowie delegowani przez Mikołaja opata klasztoru cystersów w Koprzywnicy do rozsądzenia sprawy pozwanego szlachetnego Nawoja z Róży [pow. pilzneński], zamieszkałego podówczas we wsi klasztornej Okunin [sołtysa tamże], którego poprzedni opat Mikołaj Grot pozywał przed sąd klasztorny o bezprawne zajęcie parceli we wsi klasztornej Okunin wartości 38 grzywien, zbudowania tamże dworu, wyrugowanie z łanu kmiecia Bratona płacącego 12 grzywien czynszu i wzbranianie innym kmieciom wycinania drzew w lesie, co doprowadziło do opustoszenia wsi i przyniosło klasztorowi kolejną szkodę 30 grzywien, wydają pod nieobecność oskarżonego wyrok zaoczny na korzyść klasztoru.

Ignacy Krasicki, „Monachomachia czyli Wojna Mnichów”, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1984. Opis ilustracji: „Ryknął Gaudenty jak lew rozjuszony, Gdy Hijacynta na ziemi obaczył; Nowa więc złością z nagła zapalony, Żadnemu z ojców, z braci nie przebaczył: Padł i mecenas z krzesłem wywrócony, Definitora za kaptur zahaczył, Łukasz raniony zwinął się w trzy kłęby, Stracił Kleofasz ostatnie trzy zęby.”
Ignacy Krasicki, „Monachomachia czyli Wojna Mnichów”, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1984. Opis ilustracji:
„Ryknął Gaudenty jak lew rozjuszony,
Gdy Hijacynta na ziemi obaczył;
Nowa więc złością z nagła zapalony,
Żadnemu z ojców, z braci nie przebaczył:
Padł i mecenas z krzesłem wywrócony,
Definitora za kaptur zahaczył,
Łukasz raniony zwinął się w trzy kłęby,
Stracił Kleofasz ostatnie trzy zęby.”

 


Zaginione dokumenty

 

Kopiarz koprzywnicki (tzw. Kopiarz Materna) z XV wieku, po 1921 roku znajdował się w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, zaginął zapewne podczas II wojny światowej.

Kopiarz koprzywnicki z XVI wieku – jak wyżej.

Kopiarz koprzywnicki z XVII wieku (1674), miejsce przechowywania nieznane.

Odpis Kopiarza jw. z 1761 roku – miejsce przechowywania nieznane.

Kronika klasztorna opactwa w Koprzywnicy z XVII wieku – do 1959 roku w Bibliotece kapitulnej w Sandomierzu (dzisiaj zaginiona, znane tylko niekompletne i późne odpisy w tłumaczeniu na język polski).

Miscelanea historyczne odnoszące się do klasztoru koprzywnickiego (z XVII wieku) – zaginione (www.szlakcysterski.org/pliki/(2)bibliografia.doc).

Jedyna istniejąca Kronika klasztoru pochodzi dopiero z XVII w. (Biblioteka Kapitulna w Sandomierzu G. 1295). Autor Kroniki opierał się na dziele określonym przez siebie jako „Chronica sive catalogus abbatum nostrii m onasterii” lub „Chronica antiqua”, na dokumentach przechowywanych w archiwum opactwa, a także czerpał z archiwum Koprzywnicy, korzystał z napisów na pomnikach, sprzętach kościelnych i okładkach ksiąg. Autorem owej „Chronica antiqua” był zapewne mnich koprzywnicki Maternus, żyjący około poł. XV w. (Z. Wdowiszewski, „Ród Bogoriów w wiekach średnich”. Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, t. IX, 1928 – 1929, s. 318). Z dwóch odpisów Kroniki klasztornej, przepisanych z oryginału, zachował się jeden, przechowywany w Archiwum Cystersów w Mogile (nr 590).

 

Fundusz religijny

 

Józef II (1741-1790) cesarz austro-węgierski, który dokonał w 1772 r. I rozbioru Polski, w 1781 r., rozpoczął reformę kościelną. Dążył do ograniczenia praw Kościoła. Zarządził, że każda bulla papieska będzie miała znaczenie obowiązujące dla duchowieństwa, jeśli uzyska zatwierdzenie władcy. Zniósł m.in. kilkaset klasztorów, a ze skonfiskowanych dóbr utworzył Fundusz Religijny na opłatę duchowieństwa świeckiego. W 1800 r. rozpoczęto likwidację klasztoru cystersów w Koprzywnicy, a w 1819 r. nastąpiła całkowita jego kasata. Ostatnim opatem był Krzysztof Bogoria Skotnicki, potomek fundatora klasztoru. Cystersi z Koprzywnicy, którzy posiadali 29 wsi i 1 miasto, utracili wówczas wszystkie swoje posiadłości, w tym również Wietrzno, które przeszło pod utworzony przez cesarza Fundusz Religijny. Właśnie od tego funduszu w 1811 r. wioskę nabył Seweryn Chłędowski, dziad Kazimierza.

W 1647 r. cystersi w kościele w Koprzywnicy wmurowali kamienną tablicę z napisem poświęconą swojemu hojnemu fundatorowi Mikołajowi Bogorii. Napis głosi, że przy erekcji kościoła nadane mu były dwa miasta tj. Koprzywnica i Jasło oraz dziesięć wsi. Kości fundatora pochowane zostały w klasztorze w katakumbach w ścianie kapłańskiej.

Pocysterski kościół pw. NMP i św. Floriana w Koprzywnicy, został zbudowany w pierwszej ćwierci XIII w. Zniszczony podczas najazdu tatarskiego w 1241 r., przebudowany w XV w. i XVIII w. Wtedy dodano późnobarokową fasadę, przebudowano okna i zmieniono wyposażenia wnętrza. Obecnie kościół parafialny pw. św. Floriana, dawniej kościół klasztorny oo. Cystersów, po kasacji zakonu został zamieniony na kościół parafialny. Jest budową bazylikową, trójnawową, systemu filarowego z transeptem i prostokątnym prezbiterium. Najbardziej charakterystycznym elementem kościoła koprzywnickiego widocznym z daleka jest piękna barokowa wieża przypominająca odwrócony do góry kielich bez podstawy zwany kulawką.

 

 

Województwo Sandomierskie

 

Sandomierz i Biecz z dzieła G. Brauna, F. Hogenberga Civitates orbis terrarum (Za: http://magazynwino.pl/Artykul/2893/winnice-sandomierszczyzny)
Sandomierz i Biecz z dzieła G. Brauna, F. Hogenberga Civitates orbis terrarum (Za: http://magazynwino.pl/Artykul/2893/winnice-sandomierszczyzny)

W 1185 r. Mikołaj Bogoria był wojewodą sandomierskim. Następnie Piotr Bogoria Skotnicki (?-1283 lub 1287) – prawnuk Mikołaja, był kasztelanem wiślickim, kasztelanem krakowskim, wojewodą krakowskim i wojewodą sandomierskim do 1280 r. W latach 1306-1316 wojewodą sandomierskim był Wojciech Bogoria Skotnicki (1274-1316) – syn Piotra. Mikołaj Bogoria był właścicielem rozległych dóbr w ziemi sandomierskiej i na Podkarpaciu, dlatego ziemie te, sięgające aż za Duklę, wchodziły do województwa sandomierskiego.

Na mapie Polski Nicolasa Sansona (1600-1667) z 1655 r., francuskiego geografa i kartografa, województwo sandomierskie sięga na południe aż do okolic Tylawy. Mapa została wykonana w 1655 r., ale przedstawia Palatinat Sandomire (palatynat sandomierski), więc przedstawia ziemię sandomierska z czasów, kiedy urzędował tam palatyn, prawdopodobnie na dworze Kazimierza Sprawiedliwego (1138-1194), książę wiślicki w latach 1166-1173, książę sandomierski od 1173, od 1177 książę zwierzchni Polski (książę krakowski (z włączonym do księstwa do 1182 Kaliszem i Gnieznem), od 1186 książę mazowiecki i kujawski. Na mapie jest Dukla, więc Wietrzno wówczas również należało do palatynatu sandomierskiego.

Józef Szermentowski – „Widok Sandomierza od strony Wisły”, olej 1855 r. (Wikipedia).
Józef Szermentowski – „Widok Sandomierza od strony Wisły”, olej 1855 r. (Wikipedia).

Bolesław III Krzywousty, umierając roku 1138, podzielił państwo Polskie pomiędzy czterech synów, z których Henryk otrzymał ziemie Sandomierską i Lubelską. Tym sposobem utworzone zostało w Polsce księstwo Sandomierskie, które, gdy Henryk zginął w wyprawie krzyżowej na pogan pruskich, odziedziczył po nim brat najmłodszy, Kazimierz Sprawiedliwy. Po Kazimierzu objął to księstwo syn jego, Leszek Biały, a następnie syn Leszka Białego, Bolesław V Wstydliwy, po którym, że był bezdzietny, objął dzielnicę Sandomierską, jako najbliższy spadkobierca, Leszek Czarny (1279–1288). Po zgonie Leszka Czarnego, Krakowianie i Sandomierzanie (przeważnie mieszczaństwo) obrali sobie księcia Bolesława mazowieckiego, rycerstwo zaś popierało Władysława Łokietka, przyrodniego i młodszego brata Leszka Czarnego. Odtąd zaczęła się dla Łokietka doba burz wojennych, politycznych i tułactwa, zakończona roku 1320 koronacją na króla polskiego w Krakowie. Łokietek, dzięki niepospolitemu hartowi ducha, męstwu, wytrwałości i żywotności idei narodowej, odbudował państwo, do którego, obok tylu ziem innych, wcielił i księstwo Sandomierskie.

Księstwo to od czasów Łokietka stało się województwem z początku bardzo rozległem, bo takiej przestrzeni, jak cała dzielnica Henrykowa, obejmująca i ziemię Lubelską. Dopiero około roku 1471 odłączona ziemia Lubelska poczęła tworzyć oddzielne województwo.

Należące do Małopolski woj. sandomierskie wywodziło się z dawnej piastowskiej dzielnicy książęcej, której trzon wyznaczyła wzmiankowana na przełomie XI/XII w. prowincja sandomierska. Do niej w XII wieku przyłączono: ziemię wiślicką, trzy kasztelanie nadpilickie (Małogoszcz, Żarnów i Skrzynno) oraz północne, lesiste obszary ziemi radomskiej. Woj. sandomierskie obejmowało obszary graniczące na północy z Mazowszem na dolnej Radomce (Radomierzy) i równoleżnikowym odcinku Pilicy, pozostawiając tzw. Zapilcze po stronie mazowieckiej. Granicę z woj. łęczyckim i sieradzkim wyznaczała Pilica, a z woj. krakowskim na północ od Wisły – Nidzica. Na południu woj. sandomierskie obejmowało zawiślańską część dawnej ziemi wiślickiej i dawny pow. tarnowski (później pilzneriski), w skład którego wchodził dekanat dębicki zwany leśnym. Na południowym wschodzie granica z ziemiami sanocką i przemyską biegła szerokim pasem prastarej Puszczy Sandomierskiej. Na wschodzie woj. sandomierskie niemal do schyłku średniowiecza przekraczało Wisłę i obejmowało obszerną ziemię lubelską oraz łukowską. Dopiero w r. 1474 po utworzeniu woj. lubelskiego (wydzielonego z sandomierskiego) granicę województwa sandomierskiego od ujścia Sanu do ujścia Kurówki ustalono na Wiśle. Ze względu na rozległość województwa sandomierskiego za Kazimierza IV Jagiellończyka w 1471 na prawym brzegu Wisły utworzono nowe województwo – lubelskie. W województwie sandomierskim pozostała leżąca za Wisłą lesista i ówcześnie nieskolonizowana ziemia stężycka.

Nicolas Sanson (1600-1667). Fragment mapy województwa sandomierskiego z 1655.
Nicolas Sanson (1600-1667). Fragment mapy województwa sandomierskiego z 1655.

Od 1471 r. granica ta z ziemią Przemyską biegła od Krzeszowa i rzeki Sanu w kierunku południowo-zachodnim ku rzece Wisłokowi i miastu Krosnu, gdzie nad Jasiołką pod Świerzową i Zręczynem (Zręcin) stykały się trzy województwa: Sandomierskie, Krakowskie i Ruskie. Dalej długa linia granicy południowo-zachodniej województwa Sandomierskiego była już opisana przy województwie Krakowskiem, jak również granica zachodnia od województwa Sieradzkiego, którą z Koniecpola do Tomaszowa stanowiła rzeka Pilica.(http://nepomuki.pl/travel/Sandomierskie/index.html).

 

 

Kasztelania biecka

 

Dokument księcia Bolesława Wstydliwego z 1277 r. mówi, że Wietrzno należało do kasztelani bieckiej. W zestawieniu jednostek administracji kościelnej pod koniec XVI w. Wietrzno nadal należało do powiatu bieckiego.

Gród Biecz wraz z osadą targową i przynależnym terytorium stanowił dawniej jednostkę terytorialną zwaną w wiekach średnich kasztelanią, od słowa „castellum” – zamek. Kasztelania biecka wraz z innymi kasztelaniami południowymi wchodziła w skład obszaru Małopolski. Kasztelania biecka należała przez cały okres swego istnienia do kompleksu dóbr książęcych, a później królewskich. Na wschodzie graniczyła ona z ziemiami ruskimi, a na południu granica naturalna była puszcza karpacka, która oddzielała kasztelanię od Węgier, na zachodzie graniczyła z kasztelanią sądecką, a na północnym zachodzie granica wbijała się półkolem w obszar kasztelani wojnickiej.

Wcześniej w tym rejonie musiało być sporo wsi otwartych, skoro z 40 osad z okręgu bieckiego i żmigrodzkiego miano płacić dziesięciny na rzecz kolegiaty św. Floriana na Kleparzu w Krakowie. Rok 1184, w którym sprowadzono do Krakowa szczątki Świętego jest zbieżny z datą fundacji klasztoru koprzywnickiego poświęconego właśnie temu Świętemu (Jerzy Czajkowski, „Studia nad Łemkowszczyzną”, Sanok 1999). Święty Florian (ur. 2. połowa III wieku w Ceti, zm. 304) – święty i męczennik chrześcijański. W roku 1184 biskup Modeny, na prośbę księcia Kazimierza Sprawiedliwego, sprowadził relikwie św. Floriana do Krakowa.

Informacja o bieckim kasztelanie Mikołaju (Nicolaus de Beycz) znajduje się w dokumencie z 1243. Informacje o kolejnym kasztelanie (Bronisius de Begech) można też znaleźć w dokumentach z 1257 r. (Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Tom XV).

W Bieczu znajdowały się trzy zamki i dwór królewski, wszystkie stanowiły rezydencje królewskie. Przebywali w nich wielokrotnie królowie z dynastii Piastów i Jagiellonów. W najtrudniejszym okresie walk o zjednoczenie Polski na bieckim zamku przebywał Władysław Łokietek wraz z całym dworem. Było to od września 1311 do kwietnia 1312. Stąd wzięła się tradycja, że Biecz wówczas był stolicą Polski.

Maksymilian Fajans, Biecz nad rzeką Ropą, 1875–1883. Strona internetowa Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, lista obiektów skradzionych (Wikipedia). Rycina 154 z Serii VI z „Albumu widoków przedstawiających historyczne miejsca...”, Pińsk 1875-1883.Podpis oryginalny: BIECZ NAD RZEKĄ ROPĄ (Galicya) W r. 1125. Biecz i okolice spustoszone zostały przez Wołodara Ks. Przemyślskiego. Miasto oddane jest kapitule Krakowskiej roku 1294. W roku 1311, przyłączone do dóbr królewskich. W 1400 r. powtórzone tu zostały przez poselstwa układy małżeństwa króla Jagiełły z Anną hr. Cylejską. Okrągła baszta widoczna na rysunku należała do domu, gdzie się urodził Marcin Kromer sekretarz trzech królów i dziejopis w r. 1512 (Wikipedia).
Maksymilian Fajans, Biecz nad rzeką Ropą, 1875–1883. Strona internetowa Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, lista obiektów skradzionych (Wikipedia).
Rycina 154 z Serii VI z „Albumu widoków przedstawiających historyczne miejsca…”, Pińsk 1875-1883.Podpis oryginalny: BIECZ NAD RZEKĄ ROPĄ (Galicya) W r. 1125. Biecz i okolice spustoszone zostały przez Wołodara Ks. Przemyślskiego. Miasto oddane jest kapitule Krakowskiej roku 1294. W roku 1311, przyłączone do dóbr królewskich. W 1400 r. powtórzone tu zostały przez poselstwa układy małżeństwa króla Jagiełły z Anną hr. Cylejską. Okrągła baszta widoczna na rysunku należała do domu, gdzie się urodził Marcin Kromer sekretarz trzech królów i dziejopis w r. 1512 (Wikipedia).

Ustrój kasztelański od połowy XIV w. był wypierany przez okręgi sądowe ziemskie zwane powiatami. Jednakowoż nowo utworzone powiaty nie zawsze pokrywały się z dawnymi okręgami kasztelańskimi. Były bowiem i takie powiaty, np. pilzneński, które nie miały kasztelanii swego imienia, a kasztelanie zawichojska, połaniecka czy czechowska już utraciły własne okręgi. W razie pospolitego ruszenia prowadzenie szlachty powiatu nie mającego swego kasztelana na wojewódzki punkt zborny powierzano innemu kasztelanowi „bez przydziału”, jak np. w 1506 r. kasztelanowi połanieckiemu, któremu zlecono prowadzenie szlachty po w. pilzneńskiego.

Biecz bogacił się na handlu, bowiem leżał na starym trakcie handlowym wiodącym z Węgier przez Przełęcz Dukielską, do Wiślicy i Sandomierza. Później nie prowadził on już przez Wietrzno, tylko przez Duklę, gdzie skręca w lewo na zachód i prowadzi przez Żmigród, Jasło i dalej do Biecza. Tym traktem w 1656 r. przybył do Dukli i zatrzymał się na odpoczynek we dworze u Mecińskich król Jan Kazimierz, wracający z wygnania na Śląsku po szwedzkim najeździe do Lwowa. Trasa królewska wiodła przez Żywiec, Lubowolę na Spiszu, Nowy Sącz, Żmigród, Duklę i Łańcut.

Biecz na tym obszarze w średniowieczu odgrywał największą rolę administracyjną, sądowniczą i gospodarczą. Zamek kasztelana był jednocześnie rezydencją królewską. Przebywali w nim królowie i książęta polscy sprawujący tu władzę. Między innymi podpisano w nim akt pozwalający Konradowi Mazowieckiemu sprowadzić Krzyżaków do Polski (1226 r.) W Bieczu Władysław Łokietek zastanawiał się nad przeniesieniem tu stolicy z Krakowa. Częstymi gośćmi w mieście byli królowie: Kazimierz Wielki i Władysław Jagiełło. Najbardziej jednak upodobała sobie ten podkarpacki gród Królowa Jadwiga. Ufundowała też w nim w 1395r. szpital dla miejscowych sierot i biedaków (Wikipedia). W Bieczu odbywały się sądy ziemskie i królewskie. Jurysdykcja sądownicza miasta obejmowała dużą część Podkarpacia i posiadało ono prawo miecza do tępienia bezprawia na tym obszarze. Kat biecki wyjeżdżał do Jasła, Rymanowa, Dukli, Dębowca, Żmigrodu a nawet do Wojnicza i Rzeszowa. W tym czasie trwał też rozkwit miasta. Rozwijało się jako ośrodek tkactwa, płóciennictwa, sukiennictwa i innych rzemiosł (istniało siedemnaście cechów i około trzydziestu rodzajów rzemiosła w tym złotnictwo, snycerstwo, stolarstwo, rymarstwo, kuśnierstwo, garncarstwo, malarstwo) oraz handel.

Jan Matejko, Królowa Jadwiga. Królowa Jadwiga była częstym gościem w Bieczu, fundatorka Szpitala św. Ducha. Od 2007 r. Honorowy Patron Miasta i Gminy Biecz.
Jan Matejko, Królowa Jadwiga. Królowa Jadwiga była częstym gościem w Bieczu, fundatorka Szpitala św. Ducha. Od 2007 r. Honorowy Patron Miasta i Gminy Biecz.

Ustrój kasztelański od połowy XIV w. był wypierany przez okręgi sądowe ziemskie zwane powiatami. Nowo utworzone powiaty jednak nie zawsze pokrywały się z dawnymi okręgami kasztelańskimi. Były bowiem i takie powiaty, np. pilzneński, które nie miały kasztelanii swego imienia, a kasztelanie zawichojska, połaniecka czy czechowska już utraciły własne okręgi. W razie pospolitego ruszenia prowadzenie szlachty powiatu nie mającego swego kasztelana na wojewódzki punkt zborny powierzano innemu kasztelanowi „bez przydziału”, jak np. w 1506 r. kasztelanowi połanieckiemu, któremu zlecono prowadzenie szlachty po w. pilzneńskiego. Do powiatu bieckiego w XVII w. należało 11 miast i 264 wsie.

Biecz był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego. Miasto królewskie starostwa bieckiego w powiecie bieckim województwa krakowskiego w końcu XVI wieku. Do połowy XVI wieku było jednym z największych w Polsce. Przeżyło rozkwit w XIV i XV wieku dzięki posiadaniu statusu miasta królewskiego, zaś od XVII w. zaczęło podupadać. Współcześnie jest niewielkim, turystycznym miasteczkiem o malowniczym położeniu oraz z licznymi zabytkami (Wikipedia).

Obecnie Wietrzno należy do gminy Dukla, powiat krośnieński, województwo podkarpackie.

 

Ze Słownika Historyczno-Geograficznego Ziem Polskich w Średniowieczu:

 

W 1281 r. bp krakowski Paweł przyrzeka Kunegundzie, niegdyś księżnej krakowskiej i sandomierskiej, później siostrze zakonu Ś. Klary, nakłonić Leszka Czarnego, aby za zrzeczenie się praw do kasztelanii sądeckiej, bieckiej i korczyńskiej wypłacił jej 20000 grzywien lanego srebra (Mp. 2, 491).

W 1306 Władysław Łokietek, godząc się z bpem krakowskim, zatwierdza kościołowi katedralnemu krakowskiemu wolności i przywileje oraz posiadłości, m. in. kasztelanii bieckiej z grodem i dystryktem (KK 1, 114).

1306 biskup krakowski Jan Muskata o współudział w tej zdradzie mieszczan krakowskich był obwiniony, Władysław Łokietek zabrał mu gród biecki.

W r. 1386 występuje Krzesław z tytułem kasztelan biecki, zamiast sądecki. (ZDM 6, 1513). Z kolei w r. 1388 wśród świadków spotykamy kasztelana bieckiego Spytka Gładysza (ZDM 6, 1542).

W latach 1504-18 kasztelan biecki ma 20 grzywien uposażenia rocznego z żupy wielickiej (W. Pałucki, Studia nad uposażeniem urzędników ziemskich w Koronie do schyłku XVI wieku, W. 1962 s. 157.

W 1385 królowa Jadwiga zastawia za 1500 grzywien Spytkowi [z Melsztyna] wojewodzie krakowskiemu ziemię biecką (ZDM 6, 1836).

W 1388 r. Zręcin, Machnówka, Kopytowa, Stanowiska, Łubna, Łajsce w powiecie bieckim (Mp. 4, 997).

W latach 1388-98 w najstarszej księdze sądowej miasta Biecz występują następujące zawody: bednarze, cieśle, chmielarze, czapnicy, garncarze, golarze, kaletnicy, kotlarze, kowale, krawcy, kuśnierze, murarze, malarze, młynarze, nożownicy, olejarze, paśnicy, piekarze, płóciennicy, rybacy, rzeźnicy, siodlarze, słodownicy, smolnicy, stelmachy, stolarze, sukiennicy, szewcy, tkacze, tracze, woskownicy, woźnice miejscy, złotnicy (AKP 5 ind.).

W latach 1394-1421 żupa bocheńska dostarcza sól dla zamku Biecz: 8 beczek soli, 4 bałwany i 8 ćwiertni (AKH 3 seria 2 s. 138 n. wg ind.).

17.12.1461 r. Nowe Miasto Korczyn, na sejmie. Kazimierz Jagiellończyk, uwzględniając pograniczne położenia miasta Biecza, a przede wszystkim mając na uwadze starania mieszczan bieckich o dokończenie napraw murów miejskich, uwalnia ich od ceł na obszarze całego Królestwa (http://www.kodeks.pau.krakow.pl/dokumenty.html).

13.07.1470. Kraków. Kazimierz Jagiellończyk zezwala radzie miasta Biecza na wykupienie sołectw we wsiach Kryg, Libusza i Binarowa z przeznaczeniem na rzecz szpitala w Bieczu i zwalnia te sołectwa od ciężarów i powinności na rzecz zamku bieckiego. Szpital w Bieczu posiadał stare zapisy królowej Jadwigi [Andegaweńskiej, zm. 1399] na wsiach Kryg i Libusza, które za zgodą króla wykupił na potrzeby zamku bieckiego kanclerz Jakub z Dębna starosta krakowski i starosta biecki (http://www.kodeks.pau.krakow.pl/dokumenty.html).

W 1475 r. zamek biecki zostaje zburzony z rozkazu Kazimierza Jagiellończyka (MBiecza 62); nowy dwór królewski buduje się na odebranych kościołowi parkowych ogrodach, rolach i placach tuż przed samym miastem (MBiecza 62).

 

 

Wincenty Kadłubek

 

Wincenty Kadłubek na obrazie olejnym anonimowego artysty z 1. połowy XVIII wieku z kościoła cystersów w Jędrzejowie. Portret kronikarza powstał na podstawie starszego - nie zachowanego do dzisiaj - wizerunku. Fragment obrazu z kościoła cystersów w Jędrzejowie (Wikipedia).
Wincenty Kadłubek na obrazie olejnym anonimowego artysty z 1. połowy XVIII wieku z kościoła cystersów w Jędrzejowie. Portret kronikarza powstał na podstawie starszego – nie zachowanego do dzisiaj – wizerunku. Fragment obrazu z kościoła cystersów w Jędrzejowie (Wikipedia).

Pisząc o woj. Sandomierskim nie sposób nie wspomnieć Wincentego Kadłubka (ok. 1160-1223), który urodził się na ziemi sandomierskiej, w rodzinie rycerskiej. Odbył studia zagraniczne w Bolonii lub w Paryżu. Jako jeden z pierwszych Polaków studia ukończył z tytułem magistra (magistre). Po powrocie do kraju pełnił na dworze Kazimierza II Sprawiedliwego funkcje kancelaryjne. Kazimierz II Sprawiedliwy był najmłodszym synem Bolesława Krzywoustego i Salomei. Został ożeniony z księżniczką kijowską, Heleną. Początkowo nie otrzymał żadnej dzielnicy, ale po śmierci Henryka odziedziczył część ziemi sandomierskiej. Później zasiadał na tronie krakowskim od 1177 do 1194. To na jego polecenie Kadłubek napisał kronikę Polski. Kadłubek był początkowo proboszczem kolegiaty sandomierskiej, a od 1207 r. biskupem krakowskim. Był pierwszym polskim biskupem wybranym w sposób kanoniczny. W 1215 r. brał udział w IV soborze laterańskim. W 1218 r. porzucił jednak biskupstwo i zamknął się w klasztorze cystersów jędrzejowskich, gdzie zmarł w 1223 r. Kiedy pisał swoje dzieło „Chronica Polonorum” państwa polskiego nie było, gdyż zostało ono w 1138 r. rozbite na dzielnice. Wcześniej ziemia Sandomierka była częścią państwa Wiślan. W czasie rozbicia dzielnicowego Bolesław IV Kędzierzawy, syn Krzywoustego, panował w dzielnicy krakowskiej w latach 1146-1173, ale również władał Śląskiem, w Sandomierzu natomiast sprawował rządy w imieniu małoletniego brata Henryka nazwanego później Henrykiem Sandomierskim.

Wincenty Kadłubek wprowadził do ojczystych dziejów cykl podań krakowskich, czyli legendę o Krakusie i Wandzie. W „Kronice polskiej” Wanda jest przedstawiona o przecudnej urodzie. Była córką Grakcha (Kraka), władcy Krakowa. Po jego śmierci Wanda objęła rządy. Pewien tyran niemiecki, chcąc zagarnąć tron niby wolny, pojawia się pod miastem. Ale gdy jego wojsko ujrzało Wandę, odstąpiło od walki, porażone jej pięknością. Ich książę popełnił samobójstwo. Wanda, ceniąc swe dziewictwo, zeszła ze świata nie pozostawiwszy potomka. „Kronika wielkopolska” wywodzi jej imię od „wędy”, którą uroda jej łowiła serca rycerzy. Tyran niemiecki rzuca się na miecz z wściekłości, że nie pokonał Wandy. Długosz czyni Wandę siostrą Libuszy, a niemieckiemu księciu daje na imię Rytogar. Aby ujść zalotom Niemca, Wanda skacze z mostu do Wisły. Współcześni historycy twierdzą, że Kadłubek imię i postać wymyślił. W czeskiej legendzie Libusza uchodzi za założycielkę Pragi, która była córką Kroka. Wraz z mężem, Przemysławem Oraczem, dała początek dynastii Przemyślidów.

1840. Kraków. Góra Kościuszki. Ilustracja ze strony francuskiej.
1840. Kraków. Góra Kościuszki. Ilustracja ze strony francuskiej.

Jeżeli Kadłubek imię i postać wymyślił, to skąd w Krakowie znalazły się usypane ludzką ręką kopce Kraka i Wandy? W Krakowie, w rejonie doliny rzeki Dłubni, znajduje się legendarna mogiła księżniczki Wandy, córki Kraka. Jest to usypany w VIII w. kopiec o wysokości 29 metrów. Księżniczka Wanda musiała naprawdę zapisać się dobrze w pamięci ludu krakowskiego, że ten usypał tak wielki kopiec na jej pamiątkę. Również jej ojciec Krak ma swój kopiec w Krakowie, który został usypany w VII w. Lud krakowski usypał również podobny kopiec Tadeuszowi Kościuszce. Został on usypany w latach 1820-1823 i ma on 34 metry wysokości. Następnie w latach 1935-1937 na krakowskim Sowińcu usypano kopiec poświęcony Piłsudskiemu.

Cdn.

 

Stanisław Bulza

 

Przeczytaj więcej artykułów Stanisława Bulzy na naszym portalu  >   >   > TUTAJ .

 

Polish-Club-Online-PCO-logo-2, 2017.01.07

Autor: Stanisław Bulza