O Biblii krytycznie. Część VII. Mojżesz (wersja II).


Przeczytaj:   Część I.    Część II.   Część III.    Część IV.   Część V.   Część VI.

 

 

„Opowieść o dwóch braciach”

 

„Opowieść o dwóch braciach” to starożytna egipska satyra polityczna, która pochodzi z czasów panowania faraona Setiego II, który rządził od 1200 do 1194 p.n.e. podczas XIX dynastii Nowego Królestwa. Papirus D’Orbiney przedstawia jedną z bardziej znanych egipskich kompozycji literackich, różnie interpretowaną w czasach współczesnych między innymi jako bajkę, historyczną alegorię i satyrę polityczną. Jest to bardzo zabawna, ale i wyrafinowana opowieść napisana w literackim języku w Nowym Egipcie, opowiadająca o dwóch pół-boskich protagonistach i ich przygodach. Papirus D’Orbiney obecnie jest przechowywany w British Museum.

Papirus z „Opowieścią o dwóch braciach”. Foto: pl.wikipedia.org

Opowieść koncentruje się wokół dwóch braci: Anpu (Anubis), który jest żonaty, oraz młodszego Bata. Bracia pracują razem, uprawiając ziemię i hodując bydło. Pewnego dnia żona Anpu próbuje uwodzić Bata. Kiedy zdecydowanie odrzuca jej zaloty, żona mówi mężowi, że jego brat próbował ją uwieść i pobić, gdy odmówiła. W odpowiedzi na to Anpu próbuje zabić Batę, który ucieka i modli się do Re-Harakhti, by go uratował. Bóg stwarza między dwoma braćmi jezioro z krokodylem, po którym Bata może wreszcie odwołać się do swojego brata i podzielić się z nim swoją stroną wydarzeń. Aby podkreślić swoją szczerość, Bata odcina swoje genitalia i rzuca je do wody, gdzie połyka je sum.

Bata oznajmia, że jedzie do Doliny Cedrów, gdzie umieści swoje serce na szczycie drzewa cedrowego, więc jeśli zostanie ścięte, Anpu będzie w stanie go znaleźć i pozwolić Bacie ożywić ponownie. Bata mówi Anpu, że jeśli kiedykolwiek zostanie mu podany słoik z piwem, który zmyje, powinien on znać swojego brata. Po zapoznaniu się z planem brata Anpu wraca do domu i zabija żonę. Tymczasem Bata prowadzi nowe życie w Dolinie Cedru, budując dla siebie nowy dom. Bata modli się do Enneady, czyli do dziewiątki bogów oznaczających panteon bogów egipskich, którzy litują się nad nim. Khnum (Chnum), bóg często przedstawiany w mitologii egipskiej, jako stwórca ludzkości, tworzy żonę dla Baty. Z powodu boskiego pochodzenia, żona Baty jest poszukiwana przez faraona. Kiedy faraonowi uda się doprowadzić ją do życia z nim, mówi mu, aby wyciął drzewo, w którym Bata złożył swoje serce. Robią to, a Bata umiera.

Anpu następnie otrzymuje spieniony słoik piwa i wyrusza do Doliny Cedrowej. Szuka serca brata przez ponad trzy lata, znajdując je na początku czwartego roku. Podąża za instrukcjami Baty i wkłada serce do miski z zimną wodą. Zgodnie z przewidywaniami, Bata zostaje wskrzeszony.

Bata przybiera postać byka i idzie zobaczyć się z żoną i faraonem. Jego żona, świadoma jego obecności jako byka, prosi faraona, aby jadł jego wątrobę. Byk zostaje następnie poświęcony, a dwie krople krwi Baty spadają, z których wyrastają dwa drzewa Persea. Bata, teraz w formie drzewa, ponownie zwraca się do swojej żony, a ona apeluje do faraona, by ścinał drzewa Persea i używał ich do produkcji mebli. Gdy tak się dzieje, zostaje zapłodniona. W końcu urodziła syna, którego faraon ostatecznie uczynił księciem koronnym. Gdy umiera faraon, książę koronny (zmartwychwstały Bata) zostaje królem i mianuje swojego starszego brata Anpu na księcia koronnego. Historia kończy się szczęśliwie, z braćmi w pokoju ze sobą i pod kontrolą ich kraju.

W „Opowieści o dwóch braciach” jest wiele tematów istotnych dla kultury starożytnego Egiptu. Jednym z nich jest królestwo. Druga część opowieści dotyczy w dużej mierze egipskich idei królestwa i związku między boskością a faraonem. Fakt, że żona Baty ostatecznie zaszła z nim w ciążę, stanowi odniesienie do dualizmu roli kobiet w sukcesji faraona; role żony i matki były często jednoczesne. Również boski aspekt stworzenia jego żony może być postrzegany jako legitymacja dla królestwa Baty, zwłaszcza że w rzeczywistości nie był dzieckiem faraona. Poza tym bliskość Baty z Enneadą w środku historii służy także uprawomocnieniu jego rządów; bogowie obdarzyli go Boską łaskę w czasie jego ucieczki Istnieje również kilka odniesień do rozdziału Egiptu na dwie części. W całej starożytnej egipskiej historii, nawet gdy kraj jest politycznie zjednoczony i stabilny, uznaje się, że istnieją dwa obszary: Dolny Egipt, obszar na północy, w tym delta Nilu i Górny Egipt, obszar na południu. Na początku opowieści, Bata jest określany jako wyjątkowy, ponieważ nie było „żadnego takiego jak on na całej ziemi, ponieważ była w nim boska męskość”. Dodatkowo, gdy jeden z braci wpada w gniew, mówi się, że powinien zachowywać się jak „pantera górno egipska” lub, w innym tłumaczeniu, jak „gepard południa”.

W związku z „Opowieścią o dwóch braciach”, Susan Tower Hollis, (Susan T. Hollis, „The Ancient Egyptian Tale of Two Brothers: The Oldest Fairy Tale in the World” (Oklahoma: University of Oklahoma Press, 1996) amerykańska profesor historii, również opowiada się za tym podejściem, mówiąc, że ta historia może „zawierać wydarzenia faktycznej sytuacji historycznej”. W szczególności Hollis spekuluje, że historia mogła wywodzić się z czasów sporu o sukcesję po śmierci Merneptah pod koniec XIII wieku p.n.e. Kiedy Merneptah umarł, Seti II był niewątpliwie prawowitym następcą tronu, ale został obalony przez Amenmesse, który rządził przez co najmniej kilka lat w Górnym Egipcie, chociaż Seti II ostatecznie rządził przez sześć pełnych lat (https://en.wikipedia.org/wiki/Tale_of_Two_Brothers).

Pojawiła się także sugestia, że „Opowieść dwóch braci”, po raz pierwszy potwierdzona podczas panowania Setiego II, może zawierać zawoalowane odniesienie do walki Amenmessepe z Seti II.

 

 

Egipskie źródła w Biblii

 

Opowieść o dwóch braciach”: Bata prześladowany przez starszego brata, z trudem uchodzi śmierci z jego ręki i jest zmuszony porzucić kraj ojczysty i osiada w Dolinie Cedrów (Wadi Kadisza w Libanie).

Biblia: Ostatecznie, za namową Judy sprzedali Józefa w niewolę Madianitom czy Izmaelitom, donosząc ojcu, że został zabity przez dzikie zwierzę. Został sprzedany do Egiptu, gdzie stał się niewolnikiem Potifara (Putyfara), dowódcy straży przybocznej faraona.

 

Opowieść o dwóch braciach”: Bata modli się do Enneady, czyli do dziewiątki bogów oznaczających panteon bogów egipskich, którzy litują się nad nim. Khnum (Chnum), bóg często przedstawiany w mitologii egipskiej, jako stwórca ludzkości, tworzy żonę dla Baty. Los Baty ulega poprawie dzięki interwencji boga Chnum, który czyni go możnym w Dolinie Cedrów.

Biblia: Józefowi pomaga Jahwe i czyni go wielkorządcą Egiptu.

 

Opowieść o dwóch braciach”: Pewnego dnia żona Anpu próbuje uwodzić Bata. Kiedy zdecydowanie odrzuca jej zaloty, żona mówi mężowi, że jego brat próbował ją uwieść i pobić, gdy odmówiła. W odpowiedzi na to Anpu próbuje zabić Batę, który ucieka i modli się do Re-Harakhti, by go uratował.

Biblia: „Józef miał piękną postać i miłą powierzchowność. Po tych wydarzeniach zwróciła na niego uwagę żona jego pana i rzekła do niego: <Połóż się ze mną>. On jednak nie zgodził się i odpowiedział żonie swego pana: <Pan mój o nic się nie troszczy, odkąd jestem w jego domu, bo cały swój majątek oddał mi we władanie. On sam nie ma w swym domu większej władzy niż ja i niczego mi nie wzbrania, wyjąwszy ciebie, ponieważ jesteś jego żoną. Jakże więc mógłbym uczynić tak wielką niegodziwość i zgrzeszyć przeciwko Bogu?>. I mimo że go namawiała codziennie, nie usłuchał jej i nie chciał położyć się przy niej, aby z nią żyć. Pewnego dnia, gdy wszedł do domu, aby spełniać swe obowiązki, i nikogo z domowników tam nie było, uchwyciła go ona za płaszcz i powiedziała: <Połóż się ze mną!>. Lecz on [wyrwał się], zostawił płaszcz w jej ręku i wybiegł na dwór. A wtedy ona, widząc, że zostawił swój płaszcz i że wybiegł na dwór, zawołała domowników i powiedziała im tak: <Patrzcie, sprowadzono do nas tego Hebrajczyka, a on chce tu u nas swawolić! Przyszedł do mnie, aby się położyć ze mną, i zaczęłam głośno krzyczeć. A gdy tak krzyczałam głośno, zostawił u mnie swój płaszcz i pospiesznie wybiegł na dwór!…>”. Żona Potifara, kiedy nie udało jej się uwieść Józefa, oskarżyła go fałszywie o próbę gwałtu, co zaprowadziło go do więzienia.

 

Opowieść o dwóch braciach”: „Khnum (Chnum), bóg często przedstawiany w mitologii egipskiej, jako stwórca ludzkości, tworzy żonę dla Baty Z powodu boskiego pochodzenia, żona Baty jest poszukiwana przez faraona”.

Biblia: „Gdy Abram przybył do Egipty, zauważyli Egipcjanie, że Saraj jest bardzo piękną kobietą. Ujrzawszy ją dostojnicy Faraona, chwalili ja także przed faraonem. Toteż zabrano Saraj na dwór faraona. Abramowi zaś wynagrodzono za nią sowicie. Otrzymał bowiem owce i woły, niewolników i niewolnice oraz oślice i wielbłądy” (Rdz 12, 14).

 

 

Kukułcze jajo

 

„Izrael zamieszkał w Egipcie, w kraju Goszen. Wzięli go sobie na własność, a że byli płodni, bardzo się rozmnożyli” (Rdz 47, 27). Hebrajczycy nie mieli swojej ziemi w Egipcie, ani w Kanaanie, bali się więc, że kiedy z Goszen zostaną wypędzeni, nie będą mieli gdzie się osiedlić. Uknuli więc spisek, by przejąć władzę w Egipcie. Postanowili podrzucić na dwór egipski „kukułcze jajo”, czyli niemowlę, które wychowane na dworze królewskim przejmie kiedyś władzę.

W opowieści biblijnej (Wyj 2, 1-10) występuje Mojżesz jako Hebrajczyk z pokolenia Lewi, znaleziony w sitowiu Nilu, gdzie matka złożyła go, by zmiękczyć serce księżniczki i uratować dziecko przed prześladowaniem. Prawdopodobnie księżniczką była Takhat, żona faraona Merenptaha, która w tym czasie szła do kąpieli w Nilu. Siostra zaś dziecka stała z dala, aby widzieć, co się z nim stanie. Musieli więc długo obserwować, kiedy księżniczka bierze kąpiel w Nilu.

„Gdy spostrzegła skrzynkę pośród sitowia, posłała służącą, aby ją przyniosła. A otworzywszy ją, zobaczyła dziecko: był to płaczący chłopczyk.Ulitowała się nad nim mówiąc: <Jest on spośród dzieci Hebrajczyków>. Jego siostra rzekła wtedy do córki faraona: <Chcesz, a pójdę zawołać ci karmicielkę spośród kobiet Hebrajczyków, która by wykarmiła ci to dziecko?>. <Idź> – powiedziała jej córka faraona. Poszła wówczas dziewczyna zawołać matkę dziecka. Córka faraona tak jej powiedziała: <Weź to dziecko i wykarm je dla mnie, a ja dam ci za to zapłatę>. Wówczas kobieta zabrała dziecko i wykarmiła je. Gdy chłopiec podrósł, zaprowadziła go do córki faraona, i był dla niej jak syn. Dała mu imię Mojżesz mówiąc: <Bo wydobyłam go z wody>” (Wyj 2, 4).

Mérneptah był prawdopodobnie czwartym dzieckiem Isetnofret I, drugiej żony Ramzesa II, i był żonaty z królową Isetnofretem II, swoją królewską żoną, która prawdopodobnie była jego pełną siostrą noszącą imię matki. Przypuszcza się, że Mérneptah był także żonaty z Królową Takhat i jeden z ich synów zastąpiłby go jako Seti II. Byli także rodzicami księcia Mérenptaha i prawdopodobnie uzurpatora Amenmesse, i królowej Twosret, żony Seti II, a później także faraona.

Różni egiptolodzy datują jego panowanie między 1202 p.n.e. a 1199 p.n.e. lub 1203 p.n.e. -1200 p.n.e., a inni podają datę wstąpienia na tron na rok 1200 p.n.e. Jest to data śmierci faraona Mérneptaha, i to wtedy wystąpiła między braćmi walka o tron.

M. Georg i Rolf Krauss, niemiecki egiptolog, stwierdzili, że istnieje szereg analogii między historią Amenmesse a biblijną historią Mojżesza w Egipcie. Rolf Krauss w 2001 r. opublikował swoją książkę „The Moses Riddle”, w której zrównał Mojżesza z wicekrólem Kusha, Messui (Maseaja), który rządził kilkadziesiąt lat jako uzurpator w Górnym Egipcie. Rolf Krauss jako pierwszy zasugerował, że Messui miał zostać zidentyfikowany jako Amenmssese. Chociaż książka została przyjęta krytycznie, wcześniejsze zidentyfikowanie Messui z faraonem Amenmesse jest uważane za prawdopodobne.

Grobowiec Amenmesse. Foto: luckyjor.org

 

 

Zabicie Neferhotepa

 

W tym czasie Mojżesz dorósł, poszedł odwiedzić swych rodaków i zobaczył jak ciężko pracują. Ujrzał też Egipcjanina bijącego pewnego Hebrajczyka, jego rodaka. Rozejrzał się więc na wszystkie strony, a widząc, że nie ma nikogo, zabił Egipcjanina i ukrył go w piasku. Wyszedł znowu nazajutrz, a oto dwaj Hebrajczycy kłócili się ze sobą. I rzekł do winowajcy: <Czemu bijesz twego rodaka?>. A ten mu odpowiedział: <Któż cię ustanowił naszym przełożonym i rozjemcą? Czy chcesz mię zabić, jak zabiłeś Egipcjanina?> Przeląkł się Mojżesz i pomyślał: <Z całą pewnością sprawa się ujawniła>. Także faraon usłyszał o tej sprawie i usiłował stracić Mojżesza.

Uciekł więc Mojżesz przed faraonem i udał się do kraju Madian, i zatrzymał się tam przy studni. A kapłan Madianitów miał siedem córek. Przyszły one, naczerpały wody i napełniły koryta, aby napoić owce swego ojca. Ale nadeszli pasterze i odpędzili je. Mojżesz wtedy powstał, wziął je w obronę i napoił ich owce. A gdy wróciły do Reuela (Jetro), ojca swego, zapytał je: <Dlaczego wracacie dziś tak wcześnie?>. Odpowiedziały: <Egipcjanin obronił nas przed pasterzami i naczerpał też wody dla nas i napoił nasze owce>. Rzekł wówczas do córek: <A gdzie on jest, i czemu pozostawiłyście tego człowieka? Zawołajcie go, aby pożywił się chlebem>. Mojżesz zgodził się zamieszkać u tego człowieka, a ten dał mu Seforę, córkę swą, za żonę. I urodziła mu syna, a on dał mu imię Gerszom, bo mówił: <Jestem cudzoziemcem w obcej ziemi>(Wj 1, 11). Mojżesz pasał owce swego teścia, Jetry (Reuel) kapłana Madianitów.

Dlaczego jednak książę ucieka z kraju za zabicie zwykłego człowieka? Na pewno jego ucieczka nie ma nic wspólnego z tym incydentem, ale mogła być spowodowana walką o władzę. Prawdopodobnie popadł w konflikt z przybranym ojcem, został z dworu usunięty, i mianowany wicekrólem Kusz.

To nie Mojżesz zabił osobiście Egipcjanina bijącego Hebrajczyka, lecz kazał go zabić. Papirus 124 odnotowuje, że naczelny brygadzista w Deir el-Medina (osada rzemieślników, budowniczych i artystów, tworzących królewskie grobowce w Dolinie Królów), pewien Neferhotep, został zabity za panowania króla Amenmesse na polecenie „Msy”, który był albo Amenmesse, albo jednym z agentów królewskich (nazwisko króla zapisano w dokumencie jako „Msy”).

Zapisy sprawy sądowej z początków panowania Setiego II rzucają nieco światła na tę sprawę. Neferhotep został zastąpiony przez Paneba, jego adoptowanego syna, przeciwko któremu wiele zbrodni rzekomo popełnił brat Neferhotepa, Amennakhte, w silnie sformułowanym oskarżeniu zachowanym na papirusie znajdującym się w British Museum. Jeśli można ufać twierdzeniom Amennakhte, Paneb ukradł kamień z grobowca Setiego II w trakcie jego budowy, w celu zbudowania własnego grobowca. Wcześniej usunął lub zniszczył inne mienie należące do tego monarchy. Poza tym rzekomo próbował zabić Neferhotepa, mimo że został przez niego wykształcony, a po tym, jak główny robotnik został zabity przez „wroga”, przekupił wezyra Pra’emhab. Niezależnie od prawdziwości tych oskarżeń, jasne jest, że Teby przechodziły bardzo niespokojne czasy. Istnieją odniesienia do „wojny”, która miała miejsce w ciągu tych lat, ale jest niejasne w stosunku do tego, o czym wspomina to słowo – może tylko do wewnętrznych zakłóceń i niezadowolenia. Neferhotep narzekał na ataki na siebie kierowane przez wezyra Amenmesse, przypuszczalnie poprzednika Pra’emhaba, po czym Amenmesse ukarał Paneba. Paneb następnie z powodzeniem złożył skargę przed „Mose” lub „Msy”. Najwyraźniej „Mose” lub „Msy” był osobą o najwyższym znaczeniu, który prawdopodobnie powinien zostać zidentyfikowany jako król Amenmesse/Mojżesz, po czym ten ostatni postanowił odwołać wezyra z urzędu i kazał zabić Neferhotepa.

Redaktorzy Biblii zapisali tę samą historię w nieco innej wersji w Księdze Wyjścia.

Deir el-Medina nie była dużą miejscowością, w zależności od fazy rozwoju mieszkało tu od 60 do maksimum 120 pracowników, a wraz z rodzinami i służbą w okresie szczytowego rozwoju (okres XIX dynastii) cała populacja przekraczała 1200 ludzi. Zamieszkiwana była przez zamkniętą społeczność, podlegającą bezpośrednio wezyrowi (w okresach, gdy było dwóch wezyrów – wezyrowi Górnego Egiptu). Rzeczą niespotykaną wśród innych rzemieślników w starożytnym Egipcie był królewski przywilej, nadający członkom społeczności prawo do budowy własnych grobowców w sąsiedztwie grobów królewskich. Dlatego Paneb, który zastąpił Neferhotepa, mógł zbudować własny grobowiec w sąsiedztwie grobów królewskich. I to on na polecenie Amenmesse/Mojżesz zniszczył grobowiec Setiego II.

Grobowiec Stiego II. Foto: flickr.com

 

 

Egipskie źródła w Biblii

 

Egipt: Papirus 124 odnotowuje, że naczelny brygadzista w Deir el-Medina (osada rzemieślników, budowniczych i artystów, tworzących królewskie grobowce w Dolinie Królów), pewien Neferhotep, został zabity za panowania króla Amenmesse.

Biblia: „Ujrzał też Egipcjanina bijącego pewnego Hebrajczyka, jego rodaka. Rozejrzał się więc na wszystkie strony, a widząc, że nie ma nikogo, zabił Egipcjanina i ukrył go w piasku”.

 

 

Walka na grobowce

 

W czasie od drugiego do czwartego roku panowania równoległych rządów Amenmesse i Setiego II, Amenmesse zyskał przewagę i przejął kontrolę nad Górnym Egiptem i Nubią. Nakazał wówczas zdemolować grób Setiego II w Dolinie Królów. Kartusze grobowca Setiego II zostały celowo wymazane, a następnie przemalowane, co sugeruje, że władza Setiego II w Górnym Egipcie została tymczasowo przerwana przez agentów jego przyrodniego brata.

Taki sam los spotkał grobowiec Amenmesse, który został pochowany w skalnym grobowcu w Dolinie Królów, i obecnie został oznaczony KV10. Jednak prawie wszystkie jego teksty i sceny zostały wymazane. Wszystkie wzmianki o Amenmesse zostały zniszczone. Wielu urzędników związanych z Amenmesse również zostało zaatakowanych lub zastąpionych, wśród których najważniejsi są: Theban High Priest of Amun, Roma zwany Roy, i Chaemteri (Kha-em-ter), były wicekról Kusha. Roma zwana Roy był Arcykapłanem Amona pod koniec panowania Ramzesa II i kontynuował rządy Merenptaha i prawdopodobnie za Seti II. Roma służył jako trzeci i drugi kapłan Amona a ostatecznie jako pierwszy prorok (najwyższy kapłan) Amona.

W grobowcu Amenmesse znaleziono pozostałości po trzech mumiach, dwóch kobietach i jednym mężczyźnie, lecz nie jest pewne, czy którekolwiek z tych szczątków należą do Amenmesse czy Takhat. Zachowane napisy wymieniające imię Takhat i sugerują, że została pochowana w grobowcu Amenmesse. Artefakty z grobowców Seti I i Ramzesa VI zostały znalezione również w grobie KV10, co dodatkowo zwiększyło niepewność.

Prawdopodobnie Seti II zbezcześcił szczątki Amenmesse, ponieważ jego mumia nigdy nie została odnaleziona. Amenmesse zbudował sobie grobowiec za życia, ale prawdopodobnie nie został w nim pochowany.

W Biblii, grób Mojżesza również jest owiany tajemnicą, bowiem napisano, że „nikt nie zna jego grobu aż po dziś dzień”. „Tam, w krainie Moabu, według postanowienia Pana, umarł Mojżesz, sługa Pański. I pochowano go w dolinie krainy Moabu naprzeciw Bet-Peor, a nikt nie zna jego grobu aż po dziś dzień. W chwili śmierci miał Mojżesz sto dwadzieścia lat, a wzrok jego nie był przyćmiony i siły go nie opuściły” (Pwt 34, 5)

 

 

Wicekról Kusz

 

Messui (Messuwy) był wicekrólem Kusz, gubernatorem południowych krain, pisarzem spisów dwóch ziem za panowania Mérneptaha. Messui został mianowany wicekrólem Kusz w piątym roku Mérneptah, a więc w czasie najazdu na Egipt Ludów Morza, i po nim był Chaemteri (Khaemtirem). Messui dodał wiele inskrypcji do świątyń i miejsc w Nubii, w tym Amada, Aksha, Amara, Świątynia Beit el-Wali, Wadi es-Sebua i Bigeh Island. Zapewne tak jak i jego poprzednik na tym stanowisku, Setau, był „absolwentem szkoły królewskiej” i cieszył się imponującym dorobkiem królewskim, który został szczegółowo opisany w długiej inskrypcji autobiograficznej wyrytej w Wadi es-Sebua. Setau o sobie:

Byłem jednym z tych ludzi uwielbianych przez świat. Dorastałem w królewskiej siedzibie, gdy byłem młodym nastolatkiem … Wyszedłem jako skryba ze szkoły, zostałem mianowany Szefem Skrybów wezyra; Opisałem cały kraj za pomocą zwoju”

Największy dotąd rozpoznany pałac królewski z czasów biblijnego królestwa Kusz odkryła na początku marca 2013 r. w Sudanie misja badawcza Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW pod kierunkiem dr. Bogdana Żurawskiego. Foto: naukawpolsce.pap.pl

Rolf Krauss jako pierwszy zasugerował, że Messui został zidentyfikowany w Amenemses. Kraus przypuszczał, że Messui przejął władzę w południowym Egipcie po krótkim panowaniu Sety-Merenptaha, syna i dziedzica Merenptaha. Jednym z argumentów na rzecz wicekróla Messui pełniącego królewską rolę jest dodanie Ureusa na czele wizerunków Messui w Świątyni Amada. Dodson na przykład jest zwolennikiem tej teorii, ale nie został ogólnie przyjęty. Inni, tacy jak Yurco, sugerują, że nie ma ureus, a jedynie wietrzenie kamienia, które daje fałszywe wrażenie.

Chaemteri (Khaemtir) był wicekrólem Kusz i wezyrem starożytnego Egiptu. Służył podczas rządów Amenmessa i Setiego II. Pomniki świadczące o służbie Chaemteri jako wicekróla Kusz pochodzą głównie z Buhen, z nubijskiej twierdzy znajdującej się przy drugiej katarakcie. Pomniki te zdają się wskazywać na uszkodzenie jego imienia. Wezyr Chaemteri pokazany jest na bloku od kapliczki w Deir el-Medina. Nazwa Chaemteri została otynkowana i zastąpiona nazwą wezyra Parahotepa. Scena jest teraz w Oriental Institute w Chicago (OI 10816).

Identyfikacja wezyra i namiestnika jako tego samego człowieka nie jest pewna, ale prawdopodobna. Istnieją różne scenariusze dotyczące kolejności, w jakiej mężczyźni sprawowali urząd. Dodson opisuje serię wydarzeń, w których Viceroy Messui rezygnuje (lub zostaje wypchnięty) i zostaje zastąpiony przez Chaemteri na samym końcu panowania Mérenptaha. Kiedy Messui przejmie władzę jako Amenmesse, podniósł Chaemteri na pozycję wezyra.

Krauss na przykład wskazuje, że nie ma dowodów na poparcie teorii, że wicekról Chaemteri, który pochodzi z panowania Mérenptaha, i wezyr Chaemteri z czasów panowania Amenmesse to jedna i ta sama osoba.

Niemiecki egiptolog Rolf Krauss poświęcił natomiast całą książkę zatytułowaną „Zagadka Mojżesza” tajemniczej postaci zwanej Amun-Masesa. Druga część imienia brzmi znajomo Amun-Masesa („Amunmasesa”), dlatego rozważa się możliwość, że jest to biblijny Mojżesz.

Niestety, wiemy o nim tylko tyle, że u schyłku XIII w. p.n.e. na cztery lata zdobył władzę w Egipcie.

Są pewne rozbieżności, kiedy rządził Amenmesse i czy rządził on przed Setim II zgodnie z prawem, czy też uzurpował sobie tron od swojego brata. Możliwe, że Seti II po prostu zniknął gdy zmarł jego ojciec, i Amenmesse wkroczył, by wypełnić tę rolę, ale rządził przez 3-4 lata, a Seti II miał wymazał jego inskrypcje, co zwykle jest oznaką bezprawnej reguły. Możliwe, że wziął tron siłą w samym środku rządów Setiego, lub też rządził tylko częścią Egiptu, starając się o tron.

Seti II był synem Mérenptaha i królowej Isetnofret II, prawowitym następca tronu, odsuniętym od władzy przez Amenmesse/Mojżesza, w czasie gdy przebywał poza Tebami, gdyż brał udział w ceremonii pogrzebowej jego ojca. Początkowo władał Górnym Egiptem, podczas gdy Amenmese władał Dolnym Egiptem. Być może w pewnym okresie jego władza nawet w Górnym Egipcie była mocno ograniczona. Okres, w którym przyszło mu rządzić, znany jest jako epoka krótkich rządów, intryg dynastycznych i uzurpacji.

Z Biblii wynika, że „Mojżesz miał drugą żonę, Kuszytkę, którą zwano „murzynką”. Imię jej ojca, Geni; ród jej szedł w pochodzie z plemieniem Juda” (Feliks Koneczny, „Cywilizacja żydowska”). Kuszytka nie była drugą żoną Mojżesza, lecz pierwszą. Poznali się, jak Mojżesz (Messui) był wicekrólem Kusz.

 

 

Nubia

 

W okresie Nowego Państwa Nubia znane było pod nazwą Kusz, która wzmiankowana jest w Starym Testamencie w Księdze Rodzaju (Rdz. 10, 6–7). Jako kolonia egipska z XVI wieku p.n.e. Nubia („Kusz”) była rządzona przez egipskiego wicekróla Kusz. Wraz z rozpadem Nowego Królestwa około 1070 p.n.e. Kusz stał się niezależnym królestwem skupionym wokół Napata w północnym Sudanie. Najstarsze ślady kultury Kuszytów pochodzą z XI – VIII tysiąclecia p.n.e. W III tysiącleciu kuszyckie ludy Bedża i Ageu utworzyły w Nubii królestwo Kusz ze stolicą w Napacie, które utrzymywało kontakty z Egiptem, ulegając wpływom jego kultury. W VIII-VII p.n.e. w Egipcie panowała tzw. dynastia etiopska, założona przez władcę Kuszu – Pianchego.

Nubia. W 1962 roku w dolinie Deir el-Bahari archeolodzy pod kierownictwem prof. Michałowskiego odsłonili ruiny nieznanej dotąd świątyni Totmesa III, władcy z XVIII dynastii Nowego Państwa, który żył w XV wieku p.n.e. Zabytek odkryto podczas prowadzonych tuż obok prac rekonstrukcyjnych przy słynnej świątyni królowej Hatszepsut. Foto: dw-pl.elcodo.io

Wicekról Kusz (dosłownie syn króla Kusz) był egipskim urzędnikiem, zarządcą prowincji podczas Nowego Państwa (ok 1550/70 p.n.e.), i w pierwszej połowie trzeciego okresu pośredniego (około 1075- 652 p.n.e.). Wicekról Kusz był zarządcą od początku 18 dynastii. Urząd pojawia się częściowo w trzecim okresie, ale kwestionuje się, czy ta funkcja faktycznie istniała, czy też tytuł przyznano jedynie honorowo. Innym tytułem, którym często nosił wicekról Kusz „głowa południowych cudzoziemców”. Często ci urzędnicy, zwłaszcza w krótkich inskrypcjach określanych jako „syn króla”. Mieszkali w Anibie w Dolnej Nubii. Jego stanowisko obejmowało Nubię (do czwartej katarakty Nilu), ale także części południowego Egiptu.

Według tradycji za przodka ciemnoskórych ludzi Kusz zamieszkujących kraj Kusz, który okrąża rzeka Gichon (Rdz 2, 10,13), określonego w starożytności jako Arabia Felix i Etiopia, jest uważany Kusz, wnuk Noego, syn Chama.

 

 

Śmierć faraona Mérenptaha

 

Faraon Mérenptah umarł według niektórych badaczy 2 maja 1203 r. p.n.e., według innych w 1200 r. p.n.e., został pochowany w grobowcu KV8, w Dolinie Królów. Jego mumię odkrył 9 marca 1898 r. Victor Loret, w grobowca KV35 Amenhotepa II. Jest również znana jako „Biała Mumia”, ponieważ ma wiele białych śladów. Jest dziś w Muzeum w Kairze. Mumia została zbadana po raz pierwszy 8 lipca 1907 roku przez brytyjskiego egiptologa Graftona Eliotta Smitha, który odnotowuje pierwsze pogorszenie stanu mumi.

W 1974 r. Egiptolodzy zauważyli, że stan mumii jeszcze bardziej się pogorszył i że podobnie jak inne królewskie mumie znalezione w grobowcu poddano leczeniu przeciw infekcji grzybiczej. Postanowili zabrać je wszystkie do Paryża, aby je uratować i zbadać dokładnie, w szczególności w odniesieniu do mumii Mérenptaha, aby poznać przyczynę jego śmierci. Badania zostały podjęte przez zespół francuski, skupiający specjalistów z różnych dziedzin medycyny, w tym lekarza medycyny sądowej Michela Durigona, adiunkta F. Ceccaldiego, dyrektora laboratorium identyfikacji sądowej w Paryżu. Zespół ten został powierzony kierownictwu dr Maurice’a Bucaille, któremu również pomagali niektórzy egipscy badacze. Dzięki wielu zastosowanym technikom medycznym uzyskano zdumiewającą diagnozę stanu zdrowia faraona.

W kwietniu 1976 r. Maurice Bucaille przedstawił swoje wnioski. Odkrył, że Merenptah musiał umrzeć z powodu wielu ran. Ślady gwałtownych ran otrzymanych za jego życia były widoczne na kilku częściach ciała. Czaszka faraona ma z tyłu otwarte złamanie. Zadane rany wskazują niemal natychmiastową śmierć. Czy został zamordowany?

Seti II wcześniej rozpoczął budowę swojego grobowca w Tebach, ale Amenmesse nakazał profanację jego nieukończonego grobu KV 13. Po jakimś czasie Seti II powraca, teraz Amenmesse (Mojżesz) ucieka z Egiptu. Udaje się do Madianitów (Timna na wschodnich granicach Synaju). Będąc u nich bezpieczny wyobrażając sobie, że w pewnym momencie odzyska siły w Dolinie Nilu. Amenmesse (Mojżesz) spędza 20 lat na tym pustkowiu pisząc, dopracowując i promulgując prawo oparte na kultach „ukrytego” boga Amona demonizując kult jego wroga Seti 2, a pradawny bóg pustyni Seth stał się utożsamiany szatanowi

 

 

Wojna domowa i upadek gospodarczy Egiptu

 

Seti II (lub Sethos II) był piątym władcą dziewiętnastej dynastii egipskiej i panował tylko 6 lat, od ok. 1200 do 1194 p.n.e. Jego tronowe imię, Userkheperure Setepenre, oznacza „Potężne są przejawy Re, wybrańca Re”. Był synem Mérneptah i Isetnofret II, i zasiadł na tronie w okresie znanym z dworskich intrygi i krótkich rządów. Seti II musiał poradzić sobie z wieloma poważnymi spiskami, przede wszystkim z udziałem rywala Amenmesse, być może przyrodniego brata, który przejął kontrolę w Dolnym Egipcie.

Seti II pojął za żony trzy kolejne kobiety. Pierwsza z nich to Tachat II, która nie dała mu potomka. Druga to Tauseret, z którą miał syna Seti-Mérenptaha, zmarł w dzieciństwie. Trzecia to Syryjka Sutiraja, która prawdopodobnie dała mu syna imieniem Ramzes-Siptah, późniejszego faraona Siptaha. Faraon Seti II wspierał się na kanclerzu imieniem Bay, który za jego rządów doszedł do bardzo wysokiej pozycji i stał się, zapewne obok królowej Tauseret, drugim dostojnikiem w państwie.

Po śmierci Merenptaha, Amenmesse i Seti II podjęli walkę o tron Egiptu. Seti II wydaje się kontrolować Górny (południowy) Egipt, a Amenmesse kontrolujący Dolny (północny) Egipt. Seti II walkę chwilowo przegrał, i udaje się do Etiopii. Amenmesse rządził Egiptem, a Seti II został wygnany.

Dowody na to, że Amenmesse był władcą Egiptu równolegle z Setim II, a nie bezpośrednim poprzednikiem Setiego II – obejmują fakt, że królewski grobowiec Setiego II w Tebach został umyślnie zniszczony, a wiele jego królewskich imion zostało starannie wymazanych podczas jego panowania. Wymazy zostały następnie naprawione przez robotników Setiego II. Sugeruje to, że rządy Setiego II w Tebach zostały przerwane przez powstanie rywala: króla Amenmesse w Górnym Egipcie. Po drugie, niemiecki badacz Wolfgang Helck wykazał, że rządy Amenmesse są potwierdzone w Górnym Egipcie, i trwały trzy lata (3) i jeden rok ostraków (skorupa naczynia ceramicznego); Helck zauważył również, że żadne ostraki z Dir El Medina nie mogą być przypisane do panowania Amenmesse. Jest to zgodne z wyraźnymi dowodami panowania Setiego II nad Tebami w jego pierwszych dwóch latach, o czym świadczą różne dokumenty, ostraki i papirusy. Natomiast Seti II jest nieobecny w Górnym Egipcie podczas trzeciego i czwartego roku panowania Amenmesse, który kontrolował ten region w tym czasie.

Sytuacja w Egipcie, właściwą pod koniec dziewiętnastej dynastii, doprowadziła do wojny domowej między Amenmesse i Seti II, po której nastąpił upadek gospodarczy.

 

 

Ucieczka Amenmesse

 

Seti II zaczął odzyskiwać Egipt i wrócił do Teb w triumfie, i nakazał odnowienie własnego uszkodzonego grobowca KV13. Zmusza Amenmesse (Mojżesza) do ucieczki. Amenmesse udaje się do Madianitów na wschód od Zatoki Akaba (Timna na wschodnich granicach Synaju), czyli w Arabii, a nie na cyplu Półwyspu Synajskiego. Była tam świątynia Hator. Madianici byli związani z kultem miedzianego węża, gdyż został on odkryty w dolinie Timna w Edom, gdzie wydobywano miedź od XIV do IX w. p.n.e. Faraon Seti II (1200-1194) zwiększył wydobycie miedzi w dolinie Timna w Edom, i odbudował też ważną świątynię dla Hathor, bogini nieba, a z czasem uznaną za bóstwo miłości, przyjemności, muzyki i opiekunkę kobiet. W dolinie Timny uważano ją za bóstwo chroniące górników i zapewniające pomyślność. Część świątyni używana była przez Madianitów, związanych z kultem miedzianego węża odkrytego na tym obszarze (https://en.wikipedia.org/wiki/Seti_II).

W sanktuarium w Timna, poświęconym Hathor, znaleziono przedmioty wotywne z kartuzami Ramzesa II (1304-1237 p.n.e.), Ramzesa V (ok. 1160-1156 p.n.e.). W połączeniu z egipskimi wyrobami znaleziono ceramikę Madianitów i Negebitów.

Po tym, jak Egipcjanie opuścili Timnę w połowie XII wieku p.n.e. uważano, że Madianici zbezcześcili świątynie Hathor i wznieśli przybytek lub Namiot, z Masseboth (stojące kamienie lub filary) i miedzianym wężem na obszarze Naos (najważniejsze pomieszczenie w świątyni, w którym umieszczano posąg bóstwa). Filary Hathor noszące jej twarz, z krowimi uszami, zostały zatarte i ponownie użyte, będąc ułożone „do góry nogami”. Miedziany wąż i namiot Madianitów, mogą być tym, co jest opisane w Biblii, a mianowicie Mojżesz tworzący węża miedzianego dla Izraela (Lb 21, 4). Niektóre z wotywnych przedmiotów poświęconych Hathor mogły być poświęcone przez górników pracujących w kopalniach miedzi, których ceramika pochodzi z Negew, południowego Kanaanu i Madianu.

Kopalni miedzi w dolinie Timna, Izrael. Foto: pl.depositphotos.com

Beno Rothenberg (1914-2012), archeolog izraelski, i Jonathan Glass, którzy prowadzili badania w dolinie Timny, odnotowali 12 obozów wydobywczych w rejonie wydobycia rud miedzi Har Timna eksploatowanych przez Egipcjan, w których znaleziono ceramikę Madianitów (zwaną również wyrobami al Qurayya, po stronie w północno-zachodniej Arabii, gdzie została wyprodukowana), wszystkie datowane na Okres panowania Ramzesów. Czy te 12 obozów mogło być tym, co kryje się za poglądem, że Izrael na pustyni miał także 12 plemiennych obozów. Odkryto rozległy starożytny obszar górniczy wokół Timny z tysiącami szybów i stanowisk wytopu.

W latach 1964-1976 w dolinie Timny odkryto trzy stanowiska wytapiania w piecach miedzi, i na wszystkich trzech stanowiskach znaleziono ceramikę Madianitów w warstwach Nowego Królestwa Egipskiego

Rothenberg i Glass również zauważyli, że obecność naczyń Madianitów w egipskiej świątyni Hathor w Timna sugerowała, że niektórzy Madianici czcili tę egipską boginię.

Amenmesse u Madianitów był bezpieczny, i snuł plany, jak odzyskać władzę w Egipcie. Amenmesse spędza tam kilka lat. Miał ze sobą dużo złota. Prze kurierów próbował nakłonić kanclerza Bay do ponownego osadzenia go na tronie, ale plan się nie udał, gdyż kanclerz Bay został zdekonspirowany, a następnie stracony za „zdradę”.

W Biblii napisano: „Po długim czasie umarł król egipski; Izraelici narzekali na swoją ciężką pracę i jęczeli, a narzekanie na ciężką pracę dochodziło do Boga. I wysłuchał Bóg ich jęku, pamiętał bowiem o swoim przymierzu z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem. Spojrzał Bóg na Izraelitów i ulitował się nad nimi” (Wj 2, 23). Dalej: Pan powiedział do Mojżesza w Madian: <Wracajże do Egiptu, gdyż umarli wszyscy ci, którzy czyhali na twe życie>. Wziął Mojżesz swą żonę i synów, wsadził ich na osła i powracał do ziemi egipskiej. Wziął też Mojżesz ze sobą laskę Boga (Wj 4, 19). Biblia nie podaje, kto w tym czasie był faraonem w Egipcie, ale faraonem, który umarł był Seti II, a ucieczka z Egiptu miała miejsce za faraona Setnakhte,

Amenmesse zdecydował się na powrót do Egiptu, zabierając ze sobą Madianitów, opłaconych Azjatów, i niewolników z Azji pracujących w kopalniach miedzi w Timna na wschodnich granicach Synaju, przekonując ich, że zyskają wolność w swoim nowym królestwie i nie będą już pracować jako niewolnicy.

Manetho, egipski kapłan i historyk z III w. p.n.e., zapisuje to wydarzenie: „Ale kiedy ci ludzie przybyli do miasta Typhosi złożyli przysięgę, że będą posłuszni mu (ich władcy) we wszystkich rzeczach. Amenmesse przede wszystkim pouczył ich, aby nie oddawali czci egipskim bożkom, ani nie składali im w ofierze żadnego z tych świętych zwierząt, które Egipcjanie mają w najwyższym szacunku, ale zabijajcie i niszczcie wszystko i wszystkich”.

 

 

Hathor

Świątynia Hathor w dolinie Timna. Foto: frog-travelers.ru

Bogini występująca pod postacią krowy lub kobiety z krowimi rogami na głowie, między którymi umieszczony był dysk słoneczny, należy do najbardziej skomplikowanych postaci egipskiego panteonu. Jej imię znaczy Dom Horusa. W Dendera, w głównym ośrodku jej kultu, uważana była za małżonkę Horusa z Edfu. W „Tekstach Piramid” Hathor występuje jako matka Horusa, choć w heliopolitańskiej kosmogonii wyparła ją z tej pozycji Izyda. W Tebach Hathor spełniała rolę bogini zmarłych, w innych miejscowościach uchodziła za boginię miłości i tańca. Siedem Hathor opiekowało się położnicami. W III nomie górno egipskim była boginią palm, w Memfis Panią Sykomory. W całym Egipcie istniały miejsca jej kultu, zwłaszcza że identyfikowana była zarówno z Izydą, jak i Tefnut i Sachmet. Stanowiła personifikację oka słonecznego, była Panią Nubii oraz Synaju (Jadwiga Lipińska, Marek Marciniak, „Mitologia starożytnego Egiptu”, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1980).

Na Półwyspie Synajskim przy kopalniach miedzi i turkusu znajduje się świątynia, w której czczono ją jako patronkę kopalń. Kult Hathor wykroczył poza granice Egiptu, pod imieniem „Pani Byblos” oddawano jej cześć w Byblos, gdzie także miała swoją świątynię.

Swiątynia Hathor w dolinie Timna. Foto: frog-travelers.ru

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych XIX wieku brytyjski egiptolog William Flinders Petrie (1853-1942), profesor University College w Londynie, archeolog i egiptolog, wystąpił do Fundacji Eksploracji Egiptu z propozycja zorganizowania ekspedycji na Półwysep Synaj. Przybył tam razem ze swoim zespołem w roku 1904 i w marcu tego samego roku zorganizował wyprawę na szczyt góry Serabit. W następnym roku opublikował dokładne sprawozdanie ze swojej wyprawy z adnotacją, że nie może być ono oficjalnie udostępnione prenumeratorom wydawnictw Fundacji Eksploracji Egiptu. Udostępnione mogły być im jedynie mapy i ogólnikowy opis. William Flinders Petrie na górze Horeb/Serabit odkrył świątynny kompleks, który był poświęcony Hathor.

Przeczytaj   Część VIII.

Stanisław Bulza

Przeczytaj więcej artykułów tego autora >   >   > TUTAJ .

Stanisław Bulza na FB ….

 

   , 2018.12.19.

Avatar

Autor: Stanisław Bulza