O Biblii krytycznie. Część VIII. Mojżesz (wersja II).


Przeczytaj:   Część I.    Część II.   Część III.    Część IV.   Część V.   Część VI.   Część VII.

 

 

Burzliwe lata

 

Po śmierci Setiego II rządy objęła Twosreta (od 1191 do 1189 p.n.e.), która była ostatnim znanym władcą i ostatnim faraonem dziewiętnastej dynastii egipskiej. Była córką Mérenptaha, i prawdopodobnie Takhata, co uczyniło ją siostrą Amenmesse/Mojżesza. Uważano ją za drugą królewską żonę Setiego II.

Po śmierci męża została pierwszym regentem Siptaha wspólnie z kanclerzem Bay. Siptah był prawdopodobnie pasierbem Twosreta.

Siptah – Ramzes Siptah – Merenptah Siptah – faraon, władca z XIX dynastii, z okresu Nowego Państwa, syn Setiego II i jego syryjskiej małżonki Sutiraja. Wstąpił na tron po śmierci swego ojca w wieku 14 lat. Prawdopodobnie panował w latach 1194-1192 p.n.e. lub 1194-1188 p.n.e. lub 1196-1190 p.n.e. Możliwe, że Siptah, faraon, który zastąpił Setiego II, był synem Amenmesse/Mojżesza, a nie Setiego II. Posąg Siptaha w Monachium pokazuje faraona siedzącego na kolanach drugiego, wyraźnie jego ojca. Jednak statua ojca została całkowicie zniszczona.

Kiedy Siptah umarł (lub został zamordowany), Twosret oficjalnie objęła tron, jako „Córka Re, Pani Ta-merit, Twosret of Mut”. Wyraźnie sprzyjała Amenmesse, gdyż jej rządy zakończyły się wojną domową, która jest udokumentowana na steli jej następcy Setnakhte, założyciela dwudziestej dynastii.

Prace wykopaliskowe przeprowadzone przez egipską ekspedycję z University of Arizona w świątyni pamięci („świątynia milionów lat”) w Gurnah wyraźnie sugerują, że została ona ukończona i funkcjonalna podczas jej panowania, i że Twosret rozpoczęła rok dziewiąty panowania, co oznacza, że miała dwa, a może nawet trzy niezależne lata rządów, kiedy odliczyła prawie sześcioletnie panowanie Siptaha. Nie wiadomo, czy została obalona przez Setnakhte, czy też zmarła spokojnie podczas swego panowania; jeśli tak jest, to może doszło do walki pomiędzy różnymi frakcjami na dworze o tron, w którym Setnakhte zwyciężył. Setnakhte i jego syn Ramzes III opisywali koniec XIX dynastii jako czas chaosu.

Syn Setnakhte, Ramzes III, później usunął Twosreta, a nawet Siptaha z XIX dynastii z listy egipskich królów w Medinet Habu, tym samym delegitymizując ich.

Tymczasem egipskie terytoria w Kanaanie wydają się być niezależne od Egiptu pod panowaniem człowieka zwanego Irsu. Papirus Harris I, główne źródło tych wydarzeń, zdaje się twierdzić, że Irsu i Twosret sprzymierzyli się, pozostawiając Irsu swobodę w grabieży i zaniedbywaniu tej ziemi.

 

 

Setnakhte przywraca porządek

 

Był faraonem, władcą starożytnego Egiptu z XX dynastii, z okresu Nowego Państwa. Jego pochodzenie jest niewyjaśnione. Uważa się, że mógł być synem Ramzesa II. Panował prawdopodobnie w latach 1188-1186 p.n.e. lub 1186-1184/83 p.n.e. Pojął za żonę TiymerenIset (egip. „Teje ukochana przez Izydę”), która urodziła mu syna Ramzesa III, uważanego za ostatniego wielkiego władcę Nowego Państwa. Egipt za czasów Ramzesa III po raz ostatni na Bliskim Wschodzie odegrał rolę prawdziwego mocarstwa. Panowanie Setnachta prawdopodobnie trwało tylko dwa lata.

Stela z Elefantyny została wystawiona w drugim roku jego panowania. Jednakże niemiecki egiptolog J. von Beckerath, uważa, iż jego panowanie trwało co najmniej dwa lata i jedenaście miesięcy. Objął władzę po śmierci Tauseret. Krótki okres jego władzy okazał się jednak wystarczająco długi, aby przywrócić porządek w państwie po kilku latach słabych rządów Siptaha oraz czasach bezprawia i anarchii z okresu rządów Tauseret. Mówi o tym Papirus Harrisa I, w którym Setnacht uznawany jest za odnowiciela kraju, który przywrócił prawo i obyczaje.

Początkowo uważano, że Setnakhte panował zaledwie dwa lata, ale jego trzeci rok panowania jest teraz potwierdzony w inskrypcji nr 261 na górze Synaj. Jeśli założono, że jego teoretyczną datą przystąpienia będzie II Shemu 10, na podstawie daty jego słoniowej steli, Setnakhte będzie rządził Egiptem przez co najmniej dwa lata i 11 miesięcy przed śmiercią lub prawie trzy pełne lata. Ta data to tylko trzy miesiące, które zostały usunięte z najwyższego znanego terminu Twosreta w odniesieniu do roku 8, III Peret 5, i opiera się na obliczeniu znanej daty przystąpienia Ramzesa III do I Shemu 26. Peter Clayton wyznaczył także Setnakhte na okres trzech lat w swojej książce z 1994 roku o egipskich faraonach [5].

Jednak w egipskim tygodniku Al-Ahram w połowie stycznia 2007 r. egipscy badacze starożytności ogłosili, że niedawno odkryta i dobrze zachowana kwarcowa stela należąca do najwyższego kapłana Amona Bakenkhunsu została wyraźnie datowana na 4 rok panowania Setnakhte. Artykuł Al-Ahram stwierdza, że te dane:

„zaprzeczają oficjalnemu zapisowi, który mówi, że Setnakhte rządził Egiptem tylko przez trzy lata, zgodnie z nowymi informacjami dostarczonymi przez stelę, rządy Setnakhte z pewnością trwały cztery lata i mogły trwać przez [nieco] dłużej”.

Zahi Hawass, były Sekretarz Generalny Egipskiej Najwyższej Rady Starożytności, oświadczył, że odkrycie jest jednym z najważniejszych znalezisk w 2006 roku, ponieważ „dostosowuje historię XX dynastii i ujawnia więcej o życiu Bakenkhunsu”. Ponieważ królestwo Setnakhte było krótkie, mógł on przybyć na tron dość późno w życiu. Jednak Al-Ahram nie zmienia faktu, że Setnakhte najprawdopodobniej naprawdę rządził Egiptem tylko przez 3, a nie przez 4, pełne lata, odkąd nie ma dla niego żadnych dowodów na Rok 1, a jego słynna stulatka z okresu słonia nr 2 stwierdza, że Setnakhte ostatecznie zabezpieczył jego królestwo po pokonaniu wszystkich jego przeciwników i pretendentów do tronu w jego drugim roku. Data słoniowej steli w roku 2 II Shemu, dzień 10 panowania Setnakhte, którego data jest wspomniana tylko w połowie w steli, a nie na jej początku, jest zaraz po tym oświadczeniu: „Nie było przeciwników przeciwko Jego Królewska Mość, we wszystkich krajach”.

To odniesienie do pokonania wrogów Setnakhte sugeruje, że ta konkretna data oznaczała zakończenie konfliktu – prawdopodobnie walka Setnakhte o tron, która częściowo rozszerzyło się na jego drugi rok i oznacza, że pierwszy rok Setnakhte pokryłby się z ostatnim rokiem Twosreta, gdyby Twosret była jego przeciwnikiem. Dlatego też prawdopodobnie nie rządził Egiptem w swoim pierwszym teoretycznym roku i mógł jedynie prawidłowo zarządzać krajem od czasu jego drugiego roku. W każdym razie istniało bezkrólewie trwające co najmniej rok, w którym żaden władca nie kontrolował całego Egiptu, a efektywna długość rządów Setnakewa powinna zostać zmniejszona o rok z 4 do 3 lat.

Stela w Elefantynie, jednym z niewielu zapisów o rządach Setnakhte, na której napisano, jak walczy z „Azjatami” (nn nj stty.w. „ci Azjaci”), nie jest do końca jasne, o jakiej grupie etnicznej powinien mówić termin stty.w. Prawdopodobnie byli to Huryci, którzy po raz pierwszy po nazwą Hyksosi podbili Egipt i rządzili nim w latach 1720-1560 p.n.e. Hebrajczycy dołączyli do nich ok. 1650 p.n.e.

Stela opisuje, w jaki sposób Azjaci splądrowali Egipt i splądrowali świątynie i ukradli złoto i inne cenne metale, które pozostawili za sobą, podczas ucieczki, kiedy przegrali z Setnakhte. Stela jest datowana na drugi rok rządów faraona Setnakhte, a nie na jego pierwszy rok, co może wskazywać, że konflikty trwały przez dłuższy czas, uniemożliwiając Setnakhte zjednoczenie kraju pod jego władzą. Oczywiście wszystko było powiązane, Azjaci, pod przywództwem pewnego Irsu, zdobyli pozycję o dużym wpływie, dopóki nie zostali wygnani przez Setnakhte. Nie wiemy, jaką rolę odegrała królowa Tausret w tych konfliktach lub czy w tym momencie jeszcze żyła.

Ostatecznym problemem jest to, że w zasadzie niewiele wiadomo o Bay i Irsu, kimkolwiek byli – w rzeczywistości nawet niewiadomo z całą pewnością, czy to jedna osoba (wydaje się to mało prawdopodobne). Faktem jest jednak, że pod koniec nowego królestwa, cudzoziemcy „Azjaci”, mogli osiągnąć wysoką władzę i byli oczywiście odpowiedzialni za wiele wydarzeń, które wstrząsnęły ostatnimi dniami XIX dynastii.

Jest wielce nieprawdopodobne, by opowieść o Wyjściu i Mojżeszu była całkowicie fikcyjna, ale najprawdopodobniej niesie jakąś część prawdy, ubarwiony zapis dawno minionego okresu, zapis, który może odzwierciedlać niespokojne dni przejście z XIX do XX dynastii w starożytnym Egipcie.

 

 

Papirus Harrisa

 

Papirus Harrisa I lub Wielki Papirus Harrisa znajdujący się w British Museum, został odnaleziony nieopodal Medinet Habu. Jego nazwa pochodzi od nazwiska Antoniego Charlesa Harrisa. Zakupiony przez niego w 1855 roku, do British Museum trafił w 1872 roku. Jest najdłuższym papirusem kiedykolwiek znalezionym w Egipcie. Mierzy 42,5 cm i zawiera 1500 linii tekstu. Został napisany w hieratyce w czasach panowania Ramzesa IV. Składa się z kilku rozdziałów, zawiera świątynną listę fundacyjną dla świątyni Amona w Tebach oraz krótkie podsumowanie panowania Ramzesa III. W swej części historycznej wspomina czasy panowania Setnachte, jako okres odnowy i przywrócenia porządku, po których nastały lata panowania Ramzesa III i reorganizacji administracji i armii. Opisuje zmagania i wojny z Ludami Morza, Libijczykami i plemionami Meshwesh. Opisuje lata budowy i rozwoju dobrobytu kraju i jego zwykłych mieszkańców. Podsumowując, ukazuje Ramzesa III jako wielkiego dobroczyńcę kraju i jego mieszkańców, rdzennych i napływowych i stanowi niejako kronikę panowania Ramzesa III, wymieniając przedsięwzięcia budowlane władcy oraz całokształt jego działalności wewnątrzpaństwowej

Hierarchiczny tekst papirusu składa się z listy dóbr świątynnych i krótkiego podsumowania całego panowania króla Ramzesa III z dwunastej dynastii egipskiej.

W jego historycznej części wspomina się, że Setnakhe, ojciec i poprzednik Ramzesa III, przywrócił porządek i stabilność Egiptowi po czasie wewnętrznego konfliktu, wyrzucając azjatyckich zwolenników Irsu. Sam Ramzes III zreorganizował państwową biurokrację i wojsko. Walczył przeciwko Ludom Morza i twierdzi, że ich pokonał i uczynił ich poddanymi Egiptu. Edomici też zostali podporządkowani. Na zachodzie zatrzymał inwazje Libijczyków (Meshwesh) i osadził ich w zachodniej delcie Nilu. Jego działalność gospodarcza obejmowała kopanie wspaniałej studni w Ayanie, ekspedycję do Punt, źle zdefiniowany region w Rogu Afryki, import miedzi z Atiki oraz wyprawę na półwysep Synaj, skąd powracał z drogocennymi kamieniami (Turkusy z góry Habor). Poprawiając jakość życia zwykłego Egipcjanina, któremu zasadzono drzewa w cieniu, chronił kobiety, aby mogły swobodnie podróżować tam, gdzie chciały, a gdy Egipt był w pokoju, jego zagraniczni najemnicy mieszkali wraz z rodzinami w garnizonowych miasteczkach. Ogólnie rzecz biorąc, był przekonany, że znacznie poprawił los wszystkich mieszkańców Egiptu, tubylców czy obcokrajowców.

 

 

Kanclerz Bay

 

Faraon Seti II popierał kanclerza Baya, który stał się jego najważniejszym urzędnikiem państwowym. Faraon zbudował 3 groby – KV13, KV14 i KV15 – dla siebie, swojej starszej królowej Twosret i kanclerza w Dolinie Królów. Był to akt bezprecedensowy ze strony faraona Setiego II dla Bay, który był pochodzenia syryjskiego (czy aby na pewno?) i nie był połączony małżeństwem lub więzami krwi z rodziną królewską. Jak się sądzi, był cudzoziemcem, Syryjczykiem. W czasach Setiego II pełnił funkcję nadwornego skryby, później kanclerza, a za panowania Tauseret stał się wpływowym dostojnikiem, prawdopodobnie zarządzającym skarbem państwa (być może w wyniku związku z Tauseret) i to o nim starożytne zapisy wyrażają niepochlebne opinie, określając okres rządów jego i Tauseret jako okres anarchii, braku władzy centralnej, upadku administracji, podziału państwa i uzurpacji do tronu. Po drugim roku panowania faraon Siptah zmienił swą tytulaturę zmieniając imię z Ramzes-Siptah na Merenptah-Siptah, i jak się wydaje podjął próbę przywrócenia porządku w państwie. Kanclerz Bay stracił swoje wpływy i prawdopodobnie wkrótce potem, być może z rozkazu samego króla, został stracony. Do naszych czasów przetrwały ostrakony (skorupy naczyń ceramicznych) przekazujące tę wiadomość do osady rzemieślników w Deir el-Medina. Jeden z ostrakonów nr 1864 r. znaleziony w Deir el-Medina i datowany na piątą rocznicę panowania faraona Siptaha odnotowuje, że „Faraon, dobrobytu i zdrowia, zabił wielkiego wroga, Bay”.

Słynny papirus Harisa I, z czasów Ramzesa III w XII w. p.n.e., informuje, ze dochodziło do licznych buntów, i wygnano wówczas ostatecznie z Egiptu tzw. „Azjatów”.

Oliwy do ognia dolała inskrypcja z Elefantyny, która wspomina, że tenże Beja stanął na czele powstania bliżej nieokreślonych „Azjatów” przeciw faraonowi. Bunt został stłumiony, a pozostali powstańcy zbiegli z kraju.

Szwajcarski egiptolog Ernst Axel Knauf twierdzi, że za panowania Setiego II, faraona z XIX dynastii, na dworze królewskim zawrotną karierę zrobił dostojnik o imieniu Beja. Prawdopodobnie był kuzynem kananejskiej konkubiny władcy. Knauf sugerował, że takie imię może mieć korzenie semickie i oznaczać „w Jahwe (moja nadzieja)” lub stanowić zniekształconą wersję Abi-ja, czyli „Jahwe ojciec”. Nic nie stało na przeszkodzie, aby uznać, że człowiek o takim imieniu był z pochodzenia Żydem.

 

 

Irsu

 

Irsu (Egipcjanin dla „tego, który się stworzył”, alternatywnie Su) to nazwa używana w Papirusie Harrisa I do wyznaczenia Kharu (Huryty), który stał się władcą grupy lokalnych władców nominalnie pod egipską kontrolą, w czasie zamieszek między XIX a XX dynastią. Odczytanie imienia jest kwestionowane, a człowiek może po prostu nazywać się Su.

W Egipcie dojście Irsu do władzy jest ściśle związane z sytuacją w Egipcie, właściwą pod koniec dziewiętnastej dynastii, która doprowadziła do wojny domowej między Amenmesse i Seti II, po której nastąpił upadek gospodarczy. Współczesne rozumienie zdarzeń zachodzących w tym czasie jest silnie uzależnione od tłumaczenia Papirusa Harrisa I, zadania, które okazały się trudne. W swoim tłumaczeniu z 1906 roku dokumentu James Henry Breasted pisze:

„Słuchajcie, abym mógł was poinformować o moich dobrodziejstwach, które czyniłem, kiedy byłem królem ludu, władza egipska została obalona z zewnątrz, a każdy człowiek został (wyrzucony) z jego prawicy, nie mieli głównych ust dla wielu rok wcześniej był w rękach wodzów i władców miast, jeden zabił swego sąsiada, wielkiego i małego, innym razem po nim, z pustymi latami, Yarsu, pewien Syryjczyk był z nimi jako naczelnik, postawił przed sobą cały ziemski dopływ, zjednoczył swoich towarzyszy i splądrowali ich dobytek, nie oddawali czci egipskim bożkom, a w świątyniach nie składali ofiar […].

Tłumaczenie to pozostawia otwartą możliwość, że Irsu działał w Egipcie właściwym.

W 1979 r. Egiptolog Hans Goedicke opracował drugie tłumaczenie na podstawie szczegółowej analizy gramatycznej dokumentu:

„Ziemia należąca do Egiptu została opuszczona za granicą i każdy człowiek w swojej lojalności, nie miał naczelnego rzecznika [tj. Faraona] przez wiele lat pierwszy, aż do czasów innych, kiedy ziemia należąca do Egiptu była wśród wodzów i miasta- władcy – jeden został zabity [faraon], jego zastępca był dygnitarzem nieszczęśników [drugi faraon]. Inna z rodziny wydarzyła się po nim w pustych latach [trzeci faraon], kiedy Su, a Kharu z nimi, działał jako Wódz i on sam sprawił, że cała ziemia była dla niego sprawna, a on dołączył do swego podwładnego, który zajął ich własność, kiedy bogowie byli traktowani jak mężczyźni, tak jak nie składali ofiar w świątyniach”.

Ja zinterpretowałem je następująco:

Kraje i miasta za granicą należące do Egiptu zostały utracone, zrzuciły zwierzchnictwo Egiptu, i każdy lojalny człowiek nie miał naczelnej władzy [tj. Faraona] przez wiele lat, kiedy kraje i miasta należące do Egiptu zostały przejęte przez obcych wodzów. Władcy Egiptu, jeden został zabity [Siptah umarł mając 20 lat], jego zastępcą był dygnitarzem Egipcjan [kanclerz Batu]. Inna z rodziny, która panowała po nim w czasach anarchii, kiedy Su z Kharu (Huryci) z nią działał jako wódz i on sam sprawił, że cała ziemia była mu poddana, a on dołączył do swego przełożonego, który zajął ich tron, a ludzie nie oddawali czci egipskim bożkom, tak jak nie składali ofiar w świątyniach”. Rządy po Siptahu objęła Twosret, licząca swe lata panowania od czasu objęcia regencji.

To, co stało się z Irsu, zostało wyjaśnione na papirusie, który mówi o powstaniu Setnakhte i końcu buntu:

Ale gdy bogowie skłonili się do pokoju, aby ustanowić ziemię zgodnie ze swym zwyczajnym sposobem, ustanowili swego syna, który wyszedł z ich kończyn, aby być Władcą każdej ziemi, na ich wielkim tronie, (nawet) Userkhare-Setepnere-Meriamon, Syn Re, Setnakht-Mererre-Meriamon. Położył porządek na całej ziemi, która była buntownicza; zabił buntowników, którzy byli w ziemi egipskiej; oczyścił wielki tron Egiptu; był Władcą Dwóch Krain, na tronie Atuma.

 

 

Ramsesemperre

 

Z tego okresu zachowały się liczne wspomnienia o kilku historycznych postaciach, w których upatruje się dziś kandydatów na pierwowzór Mojżesza. Taki kierunek poszukiwań sugeruje samo imię Mojżesz, gdyż ma ono – co zostało dowiedzione – egipskie pochodzenie.

Naukowcy wpadli na trop w nekropolii w Sakkarze. W jednym z grobowców miasta umarłych znaleźli szczątki człowieka zwanego Ramsesemperre. Z tablic wewnątrz grobowca odczytano, że zmarły piastował stanowisko bliskiego współpracownika i zaufanego dyplomaty Ramzesa II i… był Semitą, pochodzącym z krainy Baszanu na wschód od Jeziora Galilejskiego! Jego imię zawierało element -mses-, który budził skojarzenia z Mojżeszem. Sporo szczegółów okazało się jednak nie do pogodzenia w biografiach obu postaci. Ramsesemperre do końca życia pozostał wierny faraonowi, a nawet służył jego następcom – Merenptahowi i Ramzesowi III. Nigdy nie opuścił Egiptu, a co dopiero mówić o przewodzeniu Narodowi Wybranemu. Zbudował sobie również klasyczny grób egipski, całkowicie akceptował lokalną religię i kulturę. W końcu spoczął w kraju swoich władców – nigdy nawet nie myślał o poprowadzeniu kogokolwiek przez Morze Czerwone. Wniosek może być tylko jeden. Nie był to biblijny Mojżesz sensu stricto!

 

 

Wypędzenie rebeliantów

 

Wypędzenie Azjatów i innych miało miejsce około roku 1182 p.n.e., w trzecim roku panowania faraona Sethnakhte (1185-1182 p.n.e., egipska chronologia Petera A. Claytona, lub w 1186-1184/83 p.n.e.). Licząc lata od Setiego II do końca panowania Sethnakhte 1182 p.n.e. dałoby ok. 1198-1182 p.n.e. panowanie Azjatów, którzy mieli jakąś kontrolę lub wpływ na Egipt. Azjaci kontrolowali Egipt w latach, które obejmowały panowanie Setiego II (1198-1193 p.n.e., wojna Amenmesse z Setim II ), Siptaha (1193-1187 p.n.e.) i królowej Twosret (1187-1185 p.n.e.), łącznie gdzieś około 16 lat Egipt był pogrążony w chaosie.

Egipskie źródło: Faraon Setnakhte, na steli Elephantine, opisuje, jak wypędził rebeliantów, którzy podczas ucieczki z Egiptu porzucili znaczną część złota, srebra i miedzi, które ukradli z Egiptu, a którymi zamierzali opłacić najemników pośród Azjatów.

Biblia: Synowie Izraela uczynili według tego, jak im nakazał Mojżesz, i wypożyczali od Egipcjan przedmioty srebrne i złote oraz szaty. Pan wzbudził życzliwość Egipcjan dla Izraelitów, i pożyczyli im. I w ten sposób [Izraelici] złupili Egipcjan (Wj 12, 35-36). „Z ciasta, które wynieśli z Egiptu, wypiekli niekwaszone placki, ponieważ się nie zakwasiło. Wypędzeni z Egiptu bez najmniejszej zwłoki, nie zdołali przygotować nawet zapasów na drogę (Wyj 12,37). Mieli ze sobą bydło.

Obładowani kosztownościami nie mogli szybko się poruszać, więc wyrzucali je po drodze. Ścigał ich faraon Setnakhte z wojskiem, zapewne po to, by odzyskać zrabowane kosztowności ze świątyń egipskich.

 

 

Tragedia na dnie jeziora Sirbonis

 

Wypędzeni z Awaris Huryci i Semici (Hyksosi) udali się w kierunku Kanaanu. Faraon zmienił zdanie i wypuścił w pogoni wojsko, które zostało zniszczone w „cudowny” sposób podczas przejścia przez Morze Czerwone. Wydarzenie to zaowocowało powstaniem Kantyku Mojżesza i pieśni Miriam. Lokalizacja miejsca określonego w Biblii i opierających się na niej kolejnych wersjach jako „Morze Czerwone” nie jest jasna. Oryginalna nazwa oznacza raczej „Morze Sitowia” („Jam Suf”) lub „Morze Trzcin”, a więc mokradła śródlądowe, a nie rzeczywiste morze. Może więc chodzić o Wielkie lub Małe Jezioro Gorzkie, Jezioro Sirbonis albo inne (Zenon Kosidowski, „Opowieści Biblijne”). Wielkie Jezioro Gorzkie jest oddzielone przewężeniem od Małego Jeziora Gorzkiego.

Dziś w tym miejscu jest Kanał Sueski, ale za czasów Mojżesza znajdowały się na tym odcinku płytkie rozlewiska poprzecinane moczarami i wąskim przesmykami suchej ziemi.]

Hebrajski tekst mówi o ים סוף („Jam Suf”, „Yam Suf”), co oznacza „morze trzcin” lub „morze sitowia”. Natomiast tłumacze Biblii Hebrajskiej tworzący Septuagintę (pierwsze tłumaczenie Starego Testamentu z hebrajskiego i aramejskiego na grekę) użyli postaci („Erythrá Thálassa”), czyli „morze czerwone”. Stąd w wersjach Biblii opartych o to tłumaczenie, m.in. w Biblii Tysiąclecia, przyjęła się ta nazwa. Biblia Tysiąclecia ma tysiąc błędów. W związku z tym w tradycji miejsce przejścia Izraelitów przez morze umiejscawia się w obrębie Morza Czerwonego, a raczej należącej do niego Zatoki Sueskiej. Jest to błąd.

Wśród rozmaitych hipotez z największym uznaniem spotkała się śmiała hipoteza francuskiego orientalisty Pierre Monteta. Wychodzi ona z założenia, że Izraelici, opuściwszy stolicę Ramzes, skierowali się wprost na północ, a potem ciągnęli brzegiem Morza Śródziemnego ku granicy z Kanaanem. Izraelici prawdopodobnie wybrali starodawny, uczęszczany szlak podróżny, który snul się brzegiem Morza Śródziemnego i wąskim lądowym przesmykiem, dzielącym Morze Śródziemne od jeziora Sirbonis. Korzystali z niego niejednokrotnie również Rzymianie, a w roku 68 p.n.e. Tytus prowadził tą drogą swoje legiony przeciwko zbuntowanym Żydom Jerozolimy. Szlak północny wiódł przez miasta: Memfis, Pelezjum, Al Arisz, Gaza.

„Kiedy mowa o Morzu Czerwonym, przypomina się scena z Charltonem Hestonem („The Ten Commandments” z 1956 roku), w którym jako Mojżesz wyciągał rękę i Morze rozstępowało się przed narodem wybranym, tworząc dwie wysokie ściany wody. Ale czy naprawdę Mojżesz razem z Ludem Bożym przeszedł przez Morze Czerwone?

W hebrajskim tekście Księgi Wyjścia wcale nie jest napisane, że było to Morze Czerwone. Oryginał mówi o Morzu Trzcinowym –Jam Suf („Suf” oznacza trzcinę lub sitowie a „Jamto” zarówno morze, jak i wielki zbiornik słodkowodny, np. jezioro). Pomyłka zapoczątkowana została przez Septuagintę, żydowski przekład Starego Testamentu na język grecki.

Ponieważ Nowy Testament cytuje Stary Testament najczęściej właśnie według Septuaginty, nowotestamentalne wzmianki, które wspominają o przejściu przez Morze zawierają również greckie wyrażenie „Erythrá Thálassa” (Morze Czerwone)”

Jezioro Sirbonis leży o kilka metrów poniżej poziomu morza i często wysycha do tego stopnia, ze można przejść przez jego dno, a nawet przejechać bezpiecznie wozem. Za panowania Greków w Egipcie wydarzyło się tam kilka katastrof. Nagłe burze na Morzu Śródziemnym przerywały wąski skrawek lądu i zatapiały podróżnych, którzy szli przez dno jeziora z zamiarem skrócenia sobie drogi.

Pierre Monteta na podstawie tych faktów zrekonstruował przebieg opisanych w Biblii wydarzeń. Izraelici zdążyli przejść przez wąski pas lądu i zbliżali się do wschodniego brzegu wyschniętego jeziora. Egipcjanie chcąc okrążyć Azjatów i odciąć im drogę, puścili się galopem przez suche dno jeziora. Gdy znajdowali się w samym środku ogromnej misy, na Morzu Śródziemnym zerwała się niespodziewanie burza. Huragan wiejący od północy pędził przed sobą olbrzymie bałwany, które przerwały wąską tamę i zwaliły się na Egipcjan. Jezioro miał siedemdziesiąt kilometrów długości i dwadzieścia kilometrów szerokości. Jest bardzo płytkie – średnia głębokość wody wynosi 1,5 m, a maksymalna 7,5 m Wysoki brzeg, gdzie mogliby się schronić był zbyt oddalony, zginęli więc w rozszalałych wirach powodzi (Zenon Kosidowski, „Opowieści Biblijne”).

Hebrajczycy na własne oczy widzieli nagłą zagładę swoich prześladowców i nie można się dziwić, że niespodziewane ocalenie przypisywali cudotwórczej potędze Mojżesza. Faraon wraz z wojskiem utonął: „I zatrzymał Pan koła ich rydwanów, tak że z wielką trudnością mogli się naprzód posuwać”. Dalej: „Powracające fale zatopiły rydwany i jeźdźców całego wojska faraona, którzy weszli w morze, ścigając tamtych, nie ocalał z nich ani jeden…” (Wj 14, 28). Ktoś jednak musiał ocaleć, gdyż potem wydobyto zwłoki faraona.

Setnakhte został pochowany w KV14, który pierwotnie miał być królewskim grobem Twosreta. Jego mumia nigdy nie została zidentyfikowana z nim, aczkolwiek tak zwana „mumia w łodzi” znaleziona w KV35 była czasami identyfikowana z nim, a uznanie odrzucone przez Aidana Dodsona, który raczej wierzy, że ciało należało do królewskiego członka rodziny Amenhotepa II z XVIII dynastii. W każdym razie mumia została zniszczona podczas grabieży w 1901 roku, uniemożliwiając w ten sposób analizę. Dlatego zapewne Setnakhte został pochowany w łodzi, gdyż utonął.

 

 

Mojżesz twórcą nowego ludu

 

Za faraona Merneptaha były jakieś zaburzenia w Kanaanie wywołane przez Izraelitów. Bo jest też relacja z tych wydarzeń w formie wiersza ze Steli Merneptaha, szeroko znanej jako Stela Izraelska, która odnosi się do rzekomego całkowitego zniszczenia Izraela w kampanii w Kanaanie przed najazdem Ludów Morza, czyli przed 5. rokiem panowania Merneptaha: „Izrael został wymazany … jego nasienie już nie istnieje”. Jest to pierwszy uznany egipski zapis o istnieniu Izraela – „nie jako kraj czy miasto, ale jako plemię” lub ludzie. Jeżeli faraon tak na steli napisał, to tak musiało być. Prawdopodobnie wyginęli również Hebrajczycy z Goszen w wojnie Setiego II z Amenmesse, który był przez nich popierany.

Beno Rothenberg (1914-2012), archeolog izraelski i Jonathan Glass odnotowali 12 obozów wydobywczych w rejonie wydobycia rud miedzi Har Timna prowadzonym przez Egipcjan, z których każdy posiadał ceramikę z Madianitów (zwaną również wyrobami al Qurayya, po stronie w północno-zachodniej Arabii, gdzie została wyprodukowana), wszystkie datowane na Okres Ramzesów. Czy te 12 obozów mogło być tym, co kryje się za poglądem, że Izrael na pustyni miał także 12 plemiennych obozów, w składy których mogli wchodzić Madianici, niewolnicy górnicy kopalni miedzi w Timna w Edom, Kenijczycy, opłaceni Azjaci (Huryci), ocalałe plemiona Hebrajczyków, które wiernie stały w Egipcie przy Amenmesse, i inni. Egipcjanie opuścili kopalnie w Timna w połowie XII w. p.n.e., czyli chyba zaraz po opuszczeniu ich przez górników niewolników.

Sama Biblia mówi, że z Egiptu z Mojżeszem wyszło wielkie mnóstwo cudzoziemców: „I wyruszyli Izraelici z Ramzes ku Sukkot w liczbie około sześciuset tysięcy mężów pieszych, prócz dzieci. Także wielkie mnóstwo cudzoziemców wyruszyło z nimi, nadto owce i woły, i olbrzymi dobytek” (Wj 12, 37). Oni nie zostali przepędzeni z Ramzes, tylko z Awaris, dawnej stolicy Hyksosów.

Początkowo nie było między nimi zgody, i często szemrali przeciwko Mojżeszowi i Aaronowi: „Izraelici mówili im: <Obyśmy pomarli z ręki Pana w ziemi egipskiej, gdzieśmy zasiadali przed garnkami mięsa i jadali chleb do sytości! Wyprowadziliście nas na tę pustynię, aby głodem umorzyć całą tę rzeszę>. Po wyruszeniu z pustyni Sin rozbili obóz w Refidim, gdzie lud nie miał wody do picia: „I kłócili się z Mojżeszem mówiąc: <Daj nam wody do picia!>. Mojżesz odpowiedział im: <Czemu kłócicie się ze mną? I czemu wystawiacie Pana na próbę?>”. Mieli też ze sobą bydło, które padało z pragnienia. Mojżesz więc uderzył laską w skałę, i wypłynęła z niej woda: „I nazwał to miejsce Massa i Meriba, ponieważ tutaj kłócili się Izraelici i wystawiali Pana na próbę, mówiąc: <Czy też Pan jest rzeczywiście wśród nas, czy nie?>”. Później na górze Horeb, Mojżesz dał pierwsze prawa różnym ludom (część IX).

Pierwszy spis mężczyzn zdolnych do walki Mojżesz zarządził dnia pierwszego drugiego miesiąca, w drugim roku po wyjściu z Egiptu. Całkowita liczba Izraelitów zdolnych do walki, spisanych według swych rodów, od lat dwudziestu wzwyż – wynosi w całości sześćset trzy tysiące pięćset pięćdziesiąt (Lb 1, 45). Choć Biblia podaje, że był to pierwszy spis, to jednak już przed wyjściem z Egiptu dokładnie się policzono. W Księdze Wyjścia podano podobną liczbę: „I wyruszyli Izraelici z Ramzes ku Sukkot w liczbie około sześciuset tysięcy mężów pieszych, prócz dzieci” (Wj 12, 37). Dodając do tej liczby kobiety i dzieci, daje to w sumie około dwóch milionów ludzi. Liczba została mocno wyolbrzymiona, bo jest to niemożliwe, by przez 40 lat przebywania na pustyni przetrwała taka duża ilość ludzi. Prawdopodobnie podano tak wysoką liczbę ludzi, by wzbudzić strach w ludach kananejskich, których miano pobić, by zabrać im ziemię.

Podobna sytuacja występuje obecnie. Według danych z 2010 r. Chiny liczyły 1 miliard 347 mln. ludności, natomiast w 1930 r. Chiny liczyły 406 mln. ludności, a więc w ciągu 80 lat przybyło 851 mln. ludzi. Rozwój ludności Chin musi o tyle budzić zdumienie, bo przecież w latach 1926-28 toczyła się tam wojna domowa, w latach 1937-45 wojna z Japonią, a następnie krwawa rewolucja. W wyniku tych wojen i rewolucji życie straciło ogromne rzesze ludzi. W latach 40. i 50. XX w. komuniści wprowadzili ustawę o kontroli urodzeń, a więc aborcję, antykoncepcję ale również sterylizację mężczyzn i kobiet. Więc skąd się wziął ten olbrzymi skok demograficzny? Prawdopodobnie w demograficznej rywalizacji z Indiami komuniści chińscy fałszują dane, ale prawdopodobnie czynią to również planiści w Indiach. W latach 20. XX w. ludność Indii Przedgangesowych (Przednie, Wschodnie), kolonii angielskiej (cesarstwo Indyjskie) wynosiła 318 mln 885 tys., a w 2010 r. 1 miliard 183 mln ludności. Ówczesne Indie Zachodnie to Indochiny. Dziwić musi ogromny przyrost w Indiach, gdyż od lat 50. XX w. dokonuje się tam sterylizacji mężczyzn i kobiet.

 

 

Wędrówka po pustyni

 

Głównym celem zaplanowanym przez Mojżesza, czyli 40-letniej wędrówki po pustyni różnych plemion i ras, było wytworzenie silnej więzi między tymi plemionami, i zbudowanie jednego ludu izraelskiego. Mojżesz wiedział, że właśnie w niedostatku, biedzie, trudzie, występujących zagrożeniach ze strony Kananejczyków, wreszcie nadając jedno Prawo dla wszystkich, zbudował lud izraelski. Trzeba przyznać, że mu się to udało.

Podobnie postąpił król Sparty. Spartanie byli Dorami, którzy składali się z wiele ludów. Sparta była państwem, którego organizacja była ściśle wojskowa i łączy się je z imieniem Likurga (Lykurgos), którego imię oznacza „przynoszący światło”. Był mitycznym prawodawcą Sparty, miał działać około 884 p.n.e. Wzmocnił on siłę militarną i nadał państwu prawa. Według wierzeń Spartan Likurg otrzymał Wielką Rhetrę, spartańskie prawa, od wyroczni delfickiej, która przez cały okres istnienia starożytnej Sparty była bardzo istotnym centrum religijnym, a jej wyroki zasadniczo wpływały na posunięcia polityczne polis. Postać Likurga nakreślił starożytny grecki historyk Plutarch.

Tak jak król Sparty, Likurg, stworzył prawo, tak Faramund, król Franków, po przybyciu na ziemie dzisiejszej Francji stworzył dla Franków prawo salickie. Były to skomplikowane przepisy dotyczące życia i bycia Franków, i kodeks zawierał przynajmniej jeden fragment pochodzący wprost z Talmudu. Frankowie, dawniej Sigambrowie, również składali się z wielu plemion. Sigambrów nazywano Newmage (nowy ród albo „lud nowego zgromadzenia”).

Mojżesz prowadził różne plemiona przez 40 lat po pustyni, celem zbudowania silnego poczucia bycia Izraelitami i jedności izraelskiej, a w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, by osiągnąć ten sam cel wywołano wojnę secesyjną.

W 1860 r. siedem stanów południowych, a mianowicie: Karolina Południowa, Missisipi, Alabama, Georgia, Luzjana, Teksas i Floryda ogłosiło secesję i wystąpiły z Unii. W lutym 1861 r. stany te zawiązały Konfederację. Przedstawiciele twierdzili, że ich stany mają prawo odzyskać pełną suwerenność. Natomiast prezydent Lincoln utrzymywał, że Unia była „nierozerwalna”, i ogłosił Konfederatów za rebeliantów. W tym miejscu trzeba jasno powiedzieć, że dążenia tych stanów do suwerenności, a nie zniesienie niewolnictwa, stały się przyczyną wybuchu wojny domowej, choć zapowiadane zniesienie niewolnictwa dało pretekst do jej wybuchu. W 1865 r. Konfederacja się załamała. Siły generała Lee zostały uwięzione pomiędzy wojskami Granta i Shermana. 9 kwietnia 1865 r. generał Lee skapitulował w gmachu sądu w Appomattox. Wojna secesyjna kosztowała życie 600 tys. ludzi. Południe zostało całkowicie zniszczone.

Rezultatem wojny secesyjnej było stworzenie silnej więzi państwowej, która umożliwiła Stanom Zjednoczonym ekspansję polityczną i rozwój gospodarczy.

 

 

Mieszane małżeństwa

 

Była to mieszanka różnych ludów i ras, i aby się wymieszać z ludami kananejskimi, brali ich kobiety za żony, i tak na przykład Juda wziął za żonę córkę Kananejczyka, noszącego imię Szua (Rdz 38, 1). Taki mieli plan, by w przyszłości łatwiej było podbić Kanaan. Żyjąc rozproszeni pośród różnych ludów, żyli jednak w jedności ze swoimi przewodnikami za pomocą Prawa Mojżesza. Pacyfikowali ludy od wewnątrz. Sprawdzona metoda, bo po 1989 r. też Polska została spacyfikowana od wewnątrz.

Narody, które mieszkały w Kanaanie, i nie zostały podbite przez Izraelitów. W Księdze Sędziów napisano: A oto narody, którym Pan pozwolił pozostać, aby wystawić przez nie na próbę Izraela, wszystkich tych, którzy nie doświadczyli żadnej wojny z Kananejczykami – a stało się to jedynie ze względu na dobro pokoleń izraelskich, aby je nauczyć sztuki wojennej, te zwłaszcza, które jej przedtem nie poznały – pięciu władców filistyńskich oraz wszyscy Kananejczycy, Sydończycy i Chiwwici, którzy zamieszkiwali łańcuch gór Libanu, począwszy od góry Baal-Hermon aż do Wejścia do Chama. Byli oni przeznaczeni do wypróbowania Izraelitów, by można było poznać, czy będą strzec przykazań, które Pan dał ich przodkom za pośrednictwem Mojżesza. Mieszkali więc Izraelici wśród Kananejczyków, Chetytów, Amorytów, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów, żenili się z ich córkami i własne swoje córki dawali ich synom za żony, a także służyli ich bogom (Sdz 3, 1).

Co do zawierania mieszanych małżeństw już w „Księdze Jozuego” Pan grozi Izraelitom sankcjami: „Lecz jeśli sprzeniewierzycie się i połączycie się z resztą tych ludów, które pozostały z wami. Jeśli zawierać będziecie małżeństwa z nimi i pomieszacie się z nimi, bądźcie pewni, że Pan, Bóg wasz, przestanie wypędzać te ludy przed wami, a staną się one dla was siecią i sidłem, biczem dla waszych boków i kolcami dla waszych oczu, aż wyginiecie z tej pięknej ziemi, którą wam dał Pan, Bóg wasz” (Joz 23, 12-14). W „Księdze Powtórzonego Prawa” Bóg zakazywał Izraelitom zawierać małżeństwo z kimś z innego narodu: „Nie będziesz z nimi zawierał małżeństw: ich synów nie oddasz za małżonkę swojej córki ani nie weźmiesz od nich córki dla swojego syna, gdyż odwiodłaby twojego syna ode Mnie, by służył bogom obcym. Wówczas rozpaliłby się gniew Pana na was, i prędko by was zniszczył” (Pwt 7, 3-4).

A teraz, Boże nasz, co powiemy, żeśmy po tym znowu przekroczyli Twoje przykazania, któreś nadał przez swoje sługi, proroków, tymi słowami: „Ziemia, w której posiadanie wchodzicie, jest ziemią splamioną przez rozpustę tych obcych narodów, przez ich obrzydliwości, którymi ją w nieczystości swej napełnili od końca do końca. Zatem nie wydawajcie córek swoich za ich synów ani nie bierzcie ich córek dla synów swoich (Ezd 9, 10).

Wtedy powstał kapłan Ezdrasz i rzekł do nich: <Wyście popełnili przestępstwo, żeście za żony wzięli kobiety cudzoziemskie, powiększając przez to winę Izraela. A teraz wyznajcie wykroczenie swoje wobec Pana, Boga ojców waszych, i spełnijcie wolę Jego, mianowicie: odłączcie się od tych narodów obcych i od kobiet cudzoziemskich!> (Ezd 10, 10).

Pomimo tych gróźb potomkowie Dana mieszali się z innymi plemionami. Samson, który był Sędzią Izraela, w czasie gdy rządzili nim Filistyni, pochodził z pokolenia Dana, za żonę wziął Filistynkę. Inny przykład mieszanych małżeństw ze Starego Testamentu: „Między Izraelitami znajdował się syn pewnej Izraelitki i Egipcjanina. Syn Izraelitki pokłócił się z pewnym Izraelitą w obozie. Syn Izraelitki zbluźnił przeciwko Imieniu i przeklął je. Przyprowadzono go do Mojżesza. Matka jego nazywała się Szelomit, córka Dibriego z pokolenia Dana…” (Kpł 24, 10).

Rot, babka króla Dawida była Moabitką. Po niewoli babilońskiej, a przed edyktem wydanym w 538 r. przez króla Persów Cyrusa, zezwalającym Żydom na powrót do ojczyzny, prorok wyraża żal za grzechy narodu i w jego imieniu zobowiązuje się wobec Boga, że rodacy odprawią wszystkie żony obcoplemienne (Ks. Ezdrasza 10, 2 – 3).

Narody, które pozostały. W Księdze Sędziów napisano: A oto narody, którym Pan pozwolił pozostać, aby wystawić przez nie na próbę Izraela, wszystkich tych, którzy nie doświadczyli żadnej wojny z Kananejczykami – a stało się to jedynie ze względu na dobro pokoleń izraelskich, aby je nauczyć sztuki wojennej, te zwłaszcza, które jej przedtem nie poznały – pięciu władców filistyńskich oraz wszyscy Kananejczycy, Sydończycy i Chiwwici, którzy zamieszkiwali łańcuch gór Libanu, począwszy od góry Baal-Hermon aż do Wejścia do Chama. Byli oni przeznaczeni do wypróbowania Izraelitów, by można było poznać, czy będą strzec przykazań, które Pan dał ich przodkom za pośrednictwem Mojżesza. Mieszkali więc Izraelici wśród Kananejczyków, Chetytów, Amorytów, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów, żenili się z ich córkami i własne swoje córki dawali ich synom za żony, a także służyli ich bogom (Sdz 3, 1).

Ezdrasz: „Po dokonaniu tego zbliżyli się do mnie książęta z tymi słowami: <Lud izraelski, kapłani i lewici nie trzymali się z dala od narodów tych krain, jak i od ich okropności, mianowicie z dala od Kananejczyków, Chetytów, Peryzzytów, Jebusytów, Ammonitów, Moabitów, Egipcjan i Amorytów, lecz spośród córek ich wzięli dla siebie i dla synów swoich żony, tak że ród święty zmieszał się z narodami tych krain; a książęta i zwierzchnicy przodowali w tym wiarołomstwie> (Ezdrasza 9,1-2).

Nehemiasz: „W owym czasie widziałem też Żydów, którzy poślubili kobiety aszdodyckie, ammonickie i moabickie. A co do synów ich – to połowa mówiła po aszdodycku czy językiem takiego lub innego narodu, a nie umieli mówić po żydowsku. Wtedy zgromiłem ich i złorzeczyłem im, i niektórych z nich biłem, i targałem ich za włosy, i zaklinałem ich na Boga: <Nie wydawajcie córek swoich za ich synów! Nie bierzcie córek ich dla synów swoich ani dla siebie za żony! Czyż nie przez to zgrzeszył Salomon, król izraelski? A przecież między wielu narodami nie było króla jak on. Był on miły Bogu swemu, i ustanowił go Bóg królem nad całym Izraelem: nawet jego skusiły do grzechu cudzoziemskie kobiety. Czy mimo tej przestrogi ma się słyszeć o was, że popełniacie zupełnie to samo wielkie zło, sprzeniewierzając się Bogu naszemu przez poślubianie kobiet cudzoziemskich?> (Księga Nehemiasza 13:23-27).

C.d.n.

  • Ilustracja tytułowa: Kanclerz Bay na drzwiach świątyni Amada, Nubia. Foto za: wikivisually.com.

 

Stanisław Bulza

 

Przeczytaj więcej artykułów tego autora >   >   > TUTAJ .

Stanisław Bulza na FB ….

 

, 2018.12.19.

Avatar

Autor: Stanisław Bulza