5.X.1938 – pierwsza w Polsce próbna emisja programu telewizyjnego


Na zdjęciu: wieżowiec Towarzystwa Ubezpieczeniowego Prudential przy Placu Napoleona w Warszawie, wiosna lub lato 1939 r. Na dachu widoczna antena telewizyjna.

77 lat temu, 5 października 1938 r., z wieżowca Towarzystwa Prudential w Warszawie, wyemitowano po raz pierwszy w Polsce eksperymentalny program telewizyjny.

I. Początki telewizji na świecie

Telewizja w Polsce na dobre pojawiła się latach 50-tych XX w., stąd w powszechnej świadomości uważa się ją raczej za wynalazek powojenny. Nic bardziej mylnego. Koncepcja znanej nam transmisji telewizyjnej została opracowana jeszcze w XIX w., a jednym z jej twórców był polski filozof i psycholog, Julian Ochrowicz, który w 1877 r. na łamach czasopisma „Kosmos” sformułował koncepcję telewizji monochromatycznej na bazie ekranu zbudowanego z żarówek, wyświetlających nadawany obraz jako zbiór punktów. Pisał on w 1878 r.:

Po telefonie i telegrafie musimy wynaleźć telefoton albo telefotoskop, to jest przyrząd telegraficzny do widzenia z odległości”.

Julian Ochrowicz nie dysponował jednak wystarczającymi umiejętnościami technicznymi, aby zrealizować swój pomysł.

Pod koniec XIX w. pojawiło się kilka koncepcji rozwiązania kwestii nadawania obrazów na odległość. W 1896 r. Rosjanin Aleksandr S. Popow zbudował pierwszą antenę nadawczo – odbiorczą, a rok później niemiecki fizyk Karl F. Braun zademonstrował tzw. lampę Brauna (rurkę katodową, CRT), która umożliwi w przyszłości zbudowanie kineskopu telewizyjnego. W 1884 r. niemiecki student Paul Julius Gottlieb Nipkow zaproponował odtwarzanie obrazu przy pomocy wirującego dysku z wywierconymi dziurkami. System ten został później znacznie udoskonalony i zaadoptowany przez Francuzów Georgesa Rignoux i A. Fouriera, którzy w 1909 r. zaprezentowali działający mechaniczno-elektryczny telewizor o rozdzielczości obrazu 8 x 8 pikseli, co pozwalało na wyświetlanie pojedynczych liter.

W pierwszej połowie lat 20-tych szkocki wynalazca John Logie Baird skonstruował działający system mechaniczno-elektryczny, oparty o wirujący dysk Nipkowa zarówno do skanowania obrazu, jak i jego odtwarzania, oraz o selenowe lampy fotoelektryczne, które przetwarzały obraz na impuls elektryczny. Swój system zaprezentował po raz pierwszy 25 marca 1925 r. w domu handlowym Selfridge w Londynie, a od stycznia 1926 r. prezentował transmisję obrazu przez radio, co uważa się za faktyczny początek telewizji. Początkowo system Bairda miał tak słabą rozdzielczość i kontrast obrazu, że do prezentacji trzeba było używać specjalnie kontrastowo pomalowanych kukiełek.

Najstarsze znane zdjęcie ruchomego obrazu w telewizorze, ok. 1926 r.

W 1928 r. firma Bairda (Baird Television Development Company/Cinema Televison) dokonała pierwszej transmisji obrazu telewizyjnego do Stanów Zjednoczonych, wykorzystując przekaźniki na statkach. W tym samym roku Baird wraz z Bernardem Natanem z firmy Pathé utworzyli pierwszą firmę zajmującą się przekazem telewizyjnym we Francji, a w 1932 r. po raz pierwszy zaczęto do przekazu obrazu używać fal ultrakrótkich.

W Stanach Zjednoczonych podchwycono i udoskonalono wynalazek Bairda, własne zestawy telewizyjne zaczęły produkować i badać wytwórnie m.in. Bell Telephone Laboratories i General Electric. W 1928 r. otwarto pierwszą stację telewizyjną, nadającą według ustalonego programu („ramówki”). W latach 30-tych program telewizyjny zaczęto nadawać także w Wlk. Brytanii.

Na początku lat 30-tych okazało się, że pomimo udoskonaleń, mechaniczno-elektryczna metoda kodowania i odbioru obrazu wyczerpała swoje możliwości techniczne, limitowane możliwą do wykonania ilością otworów w dysku i jego rozmiarami, oraz prędkością obrotu – maksymalnie ok. 18 cykli na sekundę (obecnie obraz transmituje się z prędkością 30 lub 60 obrazów na sekundę) i rozdzielczością 80 – 180 linii. Ostatni przekaz elektryczno-mechaniczny miał miejsce w USA w 1939 r.

Wyjściem było opracowanie czysto elektronicznego systemu telewizji. W 1911 r. Rosjanie Borys Rosing i Władimir K. Zworykin zaprezentowali system oparty na układzie luster i lamp. Dalsze prace umożliwiło stopniowe udoskonalenie lamp elektronowych, a w szczególności ikonoskopu oraz kineskopu skonstruowanych w USA przez Władimira Zworykina (opuścił Rosję po rewolucji w 1917 r.). W 1926 r. węgierski inżynier Kálmán Tihanyi opracował w pełni elektroniczny system telewizyjny, oparty na lampach elektronowych. Tihanyi zdołał opatentować swój system, jednak prawa patentowe w Wielkiej Brytanii wygasły w 1930 r., a w Stanach Zjednoczonych wykupił je ówczesny potentat radiowy i telegraficzny, firma RCA. Podobny system został opracowany także w Japonii przez Kenjiro Takayanagiego, ale nie został opatentowany.

W latach 30-tych nastąpił niezwykle gwałtowny rozwój telewizji, głównie dzięki masowej produkcji telewizorów w Stanach Zjednoczonych, gdzie w 1934 r. sieć NBC rozpoczęła pracę komercyjne nadawanie w systemie czysto elektronicznym, w tym z wozów transmisyjnych. W Europie telewizja zaczęła się rozwijać przede wszystkim w Niemczech, gdzie po raz pierwszy powstały obszerne relacje telewizyjne z Olimpiady w 1936 r., oraz w Wielkiej Brytanii, gdzie BBC w tym samym roku rozpoczęła nadawanie m.in. regularnego serwisu informacyjnego.

Kamera Telefunken

Kamera telewizyjna filmuje podczas Olimpiady w Niemczech w 1936 r. 

Pierwsze seryjnie budowane telewizory były niezwykle drogie, wielkie, kosztowne, hałaśliwe i zawodne, a jakość przekazywanego obrazu była b. niska. W 1950 r. w USA było już 1,5 mln telewizorów, głównie czarno-białych (istniała już wówczas telewizja kolorowa).

Telefunken

Niemiecki telewizor firmy Telefunken z 1933 r.

II. Telewizja a sprawa polska

Za prekursora telewizji w Polsce dość powszechnie uważa się – obok wspomnianego wyżej Juliana Ochrowicza – konstruktora i wynalazcę Jana Szczepanika, nazwanego „polskim Edisonem”, który w 1897 r. opatentował w Brytyjskim Urzędzie Patentowym (patent brytyjski nr 5031) „elektroskop” – „czyli aparat do reprodukowania obrazów na odległość za pomocą elektryczności”. Szczepanik nigdy jednak nie zbudował takiego urządzenia.

Pierwsze eksperymenty z telewizją w Polsce zaczęto prowadzić na przełomie lat 20-tych i 30-tych. W 1929 r. inż. Stefan Manczarski, polski uczony i wynalazca (radioelektronik, geofizyk i biofizyk, twórca m.in. pierwszego polskiego odbiornika radiowego), zbudował i opatentował, oryginalny model nadajnika i odbiornika telewizyjnego o konstrukcji opartej o wirujące tarcze Nipkowa, w którym sygnał był przesyłany kablem. Manczarski swój wynalazek nazwał „sposób telewizyjnego przesyłania obrazów za pośrednictwem drutu i radia” (patent nr 11084). Ciekawostką w tym systemie było to, że obrazy mogły być zapisywane na obracających się płytach metalowych – był to zatem prototyp magnetowidu. Możliwości urządzenia Manczarskiego były jednak dość ograniczone, np. nie można było za jego pomocą przesyłać ruchomych obrazów. Patent został wykupiony przez Ministerstwo Poczt i Telegrafów, a urządzenie zostało zaprezentowane na Powszechnej Wystawie Krajowej w pawilonie MPiT w maju 1929 r. Na podstawie patentu Manczarskiego produkowano w następnych latach w USA ruchome reklamy świetlne.

W 1931 r. w Rozgłośni Polskiego Radia w Katowicach inżynierowie Fryderyk Dyrna  (dyrektor) i Edward Twardawa wraz z współpracownikami zbudowali aparaturę do nadawania i odbioru sygnału telewizyjnego, opartą na systemie Bairda z wirującą tarczą Nipkowa (30 otworów, prędkość obrotu 12,5 Hz). 1 sierpnia przeprowadzono pierwszą w Polsce udaną próbę przesyłu sygnału pomiędzy budynkami rozgłośni. Wadą urządzenia – obok niskiej jakości obrazu – była konieczność synchronizacji nadajnika i odbiornika i napędzania ich jednym silnikiem. Inż. Twardawa zamierzał założyć własną spółkę telewizyjną, jednak na przeszkodzie stanął kryzys i brak sponsorów.

Na zdjęciu: autorzy telewizyjnego eksperymentu w Rozgłośni w Katowicach w sierpniu 1931 r., pierwszy z lewej: inż. Twardawa, drugi z lewej, Dyrektor Radia w Katowicach inż. F. J. Dyrna.

W 1935 r. prace nad użytkową aparaturą telewizyjną zainicjował prof. Janusz Groszkowski z Politechniki Warszawskiej (po wojnie prezes Polskiej Akademii Nauk). W tym samym roku w Państwowym Instytucie Telekomunikacyjnym w Warszawie utworzono Dział Telewizji, którego kierownikiem został inż. Lesław Kędzierski, a jego skład weszli dr inż. Marian Rajewski i inż. Kazimierz Knappe. W 1936 r. zajął się on m.in. budową aparatury nadawczej i odbiorczej na zlecenie Polskiego Radia. Zadecydowano wówczas o budowie Eksperymentalnej Stacji Telewizyjnej w Warszawie.

We wrześniu 1937 r. dalsze prace przejęła komórka telewizyjna powołana w Polskim Radiu, którą kierował inż. Władysław Cetner. Powstał tam m.in. pierwszy polski odbiornik telewizyjny konstrukcji radioamatora Jana Ziębickiego.

Jako lokalizację Eksperymentalnej Stacji Telewizyjnej wybrano najwyższy wówczas budynek w Warszawie – 17-kondygnacyjny wieżowiec Towarzystwa Ubezpieczeniowego Prudential na ówczesnym Placu Napoleona (obecnie Plac Powstańców Warszawy). Do roli studia telewizyjnego zaadaptowano pomieszczenia na dwóch ostatnich piętrach i w podziemiu. W lutym 1938 r. zainstalowano nadajnik foniczny o mocy 0,5 kW, a miesiąc później wizyjny o mocy 1,1 kW. W czerwcu na dachu „drapacza chmur” zainstalowano 18-metrowy maszt rurowy pod antenę nadawczą. Została ona umieszczona na wysokości 87 m nad poziomem gruntu, co zapewniało odbiór w promieniu 20 km (wizja) i 30 km (fonia). Na najwyższym piętrze budynku ulokowano wówczas eksperymentalną stację nadawczą, nadającą w systemie mechaniczno-elektrycznym w rozdzielczości 120 linii.

"Dziennik Ostrowski" z 10 września 1938 informuje o powstaniu stołecznej stacji telewizyjnej.

Na zdjęciu: notatka z Dziennika Ostrowskiego z 10 września 1938 r.

Pierwszego pokazu dokonano 5 października 1938 r., nadano wówczas występ Mieczysława Fogga oraz wyemitowano film p.t. „Barbara Radziwiłłówna” (rok produkcji 1936) z Jadwigą Smosarską w roli tytułowej i Witoldem Zacharewiczem jako królem Zygmuntem Augustem.

Na zdjęciu: piosenkarz Mieczysław Fogg bierze udział w nadaniu eksperymentalnego sygnału telewizji.

Kolejny pokaz miał miejsce 26 sierpnia 1939 r. podczas otwarcia drugiej Dorocznej Wystawy Radiowej w Warszawie. Pokazano wówczas występ aktorki Ireny Zaleskiej oraz film propagandowy Polskiego Radia, przygotowany specjalnie na tę okazję. Pokaz można było oglądać na odbiornikach Philipsa w trzech miejscach: w siedzibie Polskiego Radia przy ul. Zielnej, Państwowym Instytucie Telekomunikacyjnym przy ul. Ratuszowej 11 i Urzędzie Telekomunikacyjnym przy Poznańskiej. Dzięki temu nadawana audycja zyskała charakter publiczny.

studio pokazowe TVP Warszawa 1939

Na zdjęciu: telewizyjne studio emisyjne, zaprezentowane na drugiej Dorocznej Wystawie Radiowej 26 sierpnia 1939 r.

W tym czasie w Polsce działało zaledwie ok. 15 odbiorników telewizyjnych, w tym dwa stacjonarne i kilka przenośnych, zbudowanych w Polskim Radiu do celów eksperymentalnych, dwa kolejne zbudowane w Państwowym Instytucie Telekomunikacyjnym, jeden produkcji Philipsa i kilka firmy Marconi. Cena ówczesnych telewizorów była astronomiczna, np. niemiecki odbiornik firmy Telefunken kosztował równowartość 5 tys. zł. Dla porównania: miesięczne pobory kapitana Wojska Polskiego utrzymującego rodzinę wynosiły 500 zł (podstawa), generała brygady – 1000 zł a marszałka – 3 tys. zł. Za 5 tys. zł można było kupić mało używanego Fiata 508, a za 7,5 tys. – nowego Chevroleta. W 1939 r. takie telewizory posiadali: prezydent RP prof. Ignacy Mościcki, prezydent Miasta Warszawy Stefan Starzyński i prawdopodobnie piosenkarz Jan Kiepura.

Na zdjęciu: eksperymentalny odbiornik telewizyjny, zbudowany w laboratorium Polskiego Radia w 1939 r., obraz 22 x 18 cm.

W 1939 r. pracowano nad uruchomieniem nowoczesnego nadajnika czysto elektronicznego, emitującego sygnał o mocy 200 kW z rozdzielczością 343 linii, który miał przejść pierwsze próby w 1940 r. W tym czasie zamierzano też uruchomić nadawanie stałego programu. Przygotowania te przerwał jednak wybuch II Wojny Światowej.

Nadajnik wizyjny TV zamontowany na Prudentialu 1939 rok
Na zdjęciu: aparatura wizyjna Eksperymentalnego Ośrodka Telewizyjnego w wieżowcu Prudential, 1939 r.

Wkrótce po zajęciu Warszawy w 1939 r. Niemcy zdemontowali całą aparaturę telewizyjną z gmachu Prudentialu i wywieźli ją do Rzeszy – jej dalszy los pozostaje nieznany. Natomiast maszt pozostał na dachu budynku, ale nie był już wykorzystywany. Sam wieżowiec został poważnie zniszczony w trakcie Powstania Warszawskiego, jego remont przeprowadzono w latach 1950-53 i wówczas zdjęto z jego dachu przedwojenną antenę telewizyjną.

376d6ee7-0443-440a-b926-1cf3e4c16e4f_830x830 (625×830)
Na zdjęciu: budynek Prudentialu trafiony pociskiem artyleryjskim podczas Powstania Warszawskiego, sierpień 1944 r. Jak widać, antena nadawcza Eksperymentalnego Ośrodka Telewizyjnego wciąż znajduje się na dachu, choć aparatura została demontowana i wywieziona przez Niemców jeszcze w 1939 r. Resztki anteny usunięto podczas remontu i przebudowy budynku w latach 1950-53.

Po wojnie, ze względu na zniszczenia wojenne, biedę i sytuację polityczną, telewizja w Polsce rozwijała się b. wolno. Pierwszy półgodzinny program telewizyjny nadano w 1952 r., w ówczesnym PRL istniały zaledwie 24 odbiorniki. Rok później rozpoczęto nadawanie stałego programu.

M. O.

— Historia w aspektach różnych

Historia to nie tylko zbiór dat, postaci i wydarzeń, o których uczono nas w szkole i które wykłada się na uniwersytetach. To także sprawy uznane przez badaczy za błahe, nieistotne lub wręcz niewygodne, a składające się na ciąg przyczynowo-skutkowy naszych dziejów.

Autor: Maciej Orzeszko

Źródło:  http://blogpublika.com/2015/10/09/5-pazdziernika-1938-r-pierwsza-w-polsce-probna-emisja-programu-telewizyjnego/, 9 października 2015

*

Polish-Club-Online-PCO-logo-2
, 2019.09.13.
Znalezione w sieci

Autor: Znalezione w sieci